Question
प्रारम्भिक मध्यकाल के दौरान कृषि संबंधों की मुख्य विशेषताओं का विवरण दीजिए।
Answer :
Word Count : 998
_______ ____ __________ ________ _________ ____ ____ ______ ____ ____ _________ _______.
________ ____ __________ ________ _____ ____ _________.
____ ________ __________ ________ _____ ____ ________ __________ ________ ____ ______ ________.
______ __________ ____ _______ __________ _________ ________ _________ _____.
__________ ________ __________ ________ ______ ___ _____ ____ ____ ______ ___.
___ ________ ____ ___ _________ ________ _______ ______ _____ ____ ___ _____.
__________ _______ _____ ____ ________ ________ __________ ____ _________.
_____ ______ ________ __________ ________ _____ ______ _____ _______.
_____ _______ ______ ____ _______ _____ _______ _____ ____ ______ ________.
_________ _________ ___ ______ ___ _______ ______ ______ _______ _________ _____.
_______ __________ _________ _________ _____ ________ ____ _________ _________.
_____ _______ _______ ______ __________ __________ ___ _________ __________ ________ _________ _______.
_____ ___ _______ __________ ______.
__________ _____ __________ _______ ____ _____ ________ ______ _________.
______ ____ __________ ________ _________ ____ ______.
________ ___ ____ _________ ___ _______ ______ ______.
_______ __________ ________ ________ _____ __________ ___.
_____ __________ ___ _____ _____ _______ ____ ____ __________.
__________ ___ _________ __________ _________ ____ _______ ____ _____ ____ _____.
______ ______ _______ _____ __________ ________ ______ _________.
_____ ___ ________ ___ ______.
_______ ______ _____ ___ ______ _______ ___ _____ __________ _______ _________.
_________ _______ ________ __________ _______ ____ _________ ______ _________ _______ ________ _____.
______ ____ _____ ______ __________ _____ _________ _____ ___ _______ _________ ________.
__________ __________ ______ ____ ________.
_________ ______ _______ ____ _________ _______ _______ ______ ______ ______ ___.
_____ ______ ______ __________ ______ __________ _________ ______.
_______ ______ _______ ________ _______ ______ _________ ______ ___.
__________ _____ _________ ____ _______ _______ ________ _________ ______.
________ ___ ___ _______ _______ _______ ____ __________ _________.
_________ _____ ______ _____ ________ ______ ___ _________ ____ _______ ________ ________.
______ _________ ___ ________ _________ _____.
____ ________ ____ _____ ___.
__________ ___ ___ _________ __________ __________ ________ ___ ____ __________.
________ __________ __________ ___ _____ _______ ____ ______.
______ ________ ______ __________ ______ _______ __________ _____ ____.
____ ______ ________ __________ ___ _________ ______ ________ _________ ____ _____.
__________ _____ ____ ____ _________ _________ __________.
_________ ___ _________ _______ _______ ____.
_______ ___ ________ ____ ______ ____ _______ __________ ______ _____.
_____ ________ _______ ___ ___ ________.
__________ _____ __________ ____ _________.
____ ___ _______ _________ __________ _____ _____.
_______ ________ _________ __________ __________.
_____ _____ ___ ____ ____ _______ __________.
__________ _______ _______ _____ __________ ______ _____ _________.
____ _______ __________ ___ ______ ______ _____ ________.
_____ ____ __________ ___ ________.
_________ ____ ________ _______ ____ ____ _____ __________ ________ ___ ___.
_________ _________ __________ _____ __________ _________.
_____ _________ _________ _________ ____.
__________ _________ ________ ______ _______.
___ _____ _________ ________ _____ ___ _____ ____ _______ _______.
________ ______ ________ __________ ______ __________ __________.
_________ ________ __________ _____ ____ ______ _________ _________ ___.
____ ________ _______ _____ ____ _________ ______ ________ ______ ______.
__________ _______ _______ _______ _________.
___ _______ _________ ___ __________ ____ _______ ___ _______ _____ _____.
_______ ___ ______ _______ _________ _______ _____ ________ ________ ____ _________.
___ ____ ________ _____ ______.
___ ________ ____ _____ ____ _______ _______ _____ ______ __________ _______.
______ ______ ________ _________ _________ ______ _______ _____ ___ ____.
_________ ______ ____ _____ __________.
________ ______ ______ __________ ______.
____ _________ _______ ________ _____ _____.
__________ _______ ____ ____ ___ __________ ____ _________ ____ ______ ___.
__________ ________ _____ ___ ______.
________ ___ _______ _____ __________ _____ ________ ______ ___ _________ _________ ___.
______ ________ ______ _______ _____ __________.
_______ _____ _________ __________ _______ _____.
_____ __________ ___ ______ ________ _______ ____.
_________ __________ __________ _____ __________.
___ _______ _______ _______ _______ ______ ____ _____ __________.
_______ ___ _________ ________ _______ _________ ____ ____ _________ _____.
___ _______ _______ __________ ____ ________ _____ _________ __________ ________.
_______ ________ _______ ________ _______ ____ ____.
________ ________ ______ ___ ___ ______ _______ __________ ____ ____.
______ ________ _____ ____ ___ ________ ____ ________ ______ ______.
________ ________ __________ _________ ________ _________ ______ ____ ________ __________.
______ _____ _________ ___ ______ ___.
____ _______ _____ ______ _______ _______ ________ _________ _________.
___ ______ ________ ________ ________.
_______ __________ _______ _______ ____ _____.
___ ______ ___ __________ ___ ___ ______.
___ _______ _____ ____ ____ ______ __________ ___.
_________ ___ _______ _________ ______.
_________ _______ __________ _____ _____ ___ ___ ______ ________.
__________ _____ _____ __________ ________ ____ ___ _________ ___ __________ ______.
___ _________ __________ _________ ____ _______.
_________ __________ ______ __________ ___ ________ _____ ______.
______ ________ _______ ______ ________ __________ _____ ___ ___ __________.
____ ______ ____ _____ ________ ____ ______ _____ _____.
____ ____ ________ ___ ________ ________ _________ _______ _________ ___ ________.
__________ __________ ________ ____ ______ _________ ______ ______.
____ ________ __________ ______ _____ ____ ______ _____.
________.
Skip in 10
प्रारम्भिक मध्यकाल के दौरान कृषि संबंध भारतीय समाज और अर्थव्यवस्था का एक केंद्रीय हिस्सा थे। इस काल में कृषि न केवल जीविका का साधन थी, बल्कि यह सामाजिक संरचना, राजनैतिक शक्ति और आर्थिक स्थिरता का आधार भी बन गई थी। कृषि संबंधों की मुख्य विशेषताओं को समझने के लिए हमें भूमि स्वामित्व, कृषि उत्पादन, कृषक वर्ग, कर और राजस्व प्रणाली तथा कृषि प्रबंधन के विभिन्न पहलुओं पर ध्यान देना आवश्यक है। भूमि स्वामित्व प्रारम्भिक मध्यकाल में विविध रूपों में पाया जाता था। अधिकांश भूमि राजा, सामंत और मंदिरों के नियंत्रण में थी। राज्य और सामंतों के पास बड़ी भूमि थी, जिसे वे कर या उत्पाद के रूप में हिस्सा लेकर स्थानीय कृषकों को उपजाऊ बनाते थे। साथ ही, ग्राम समुदायों के पास भी अपनी पारंपरिक भूमि होती थी, जिसे वे सामूहिक रूप से या परिवार के सदस्यों में बाँटकर खेती करते थे। इस प्रकार, भूमि का स्वामित्व केंद्रीकृत और सामुदायिक दोनों रूपों में था। भूमि के स्वामित्व की स्थिति का निर्धारण कर और सामाजिक कर्तव्यों के माध्यम से होता था। कृषि उत्पादन इस काल में प्रमुख रूप से अनाज, तिलहन और फलों तक सीमित था। अनाज में धान, गेंहूँ, जौ, बाजरा और चावल मुख्य रूप से उगाए जाते थे। इसके
___ ______ ________ ________ _______ _________ ______._______ ____ __________ ________ _________ ____ ____ ______ ____ ____ _________ _______.
________ ____ __________ ________ _____ ____ _________.
____ ________ __________ ________ _____ ____ ________ __________ ________ ____ ______ ________.
______ __________ ____ _______ __________ _________ ________ _________ _____.
__________ ________ __________ ________ ______ ___ _____ ____ ____ ______ ___.
___ ________ ____ ___ _________ ________ _______ ______ _____ ____ ___ _____.
__________ _______ _____ ____ ________ ________ __________ ____ _________.
_____ ______ ________ __________ ________ _____ ______ _____ _______.
_____ _______ ______ ____ _______ _____ _______ _____ ____ ______ ________.
_________ _________ ___ ______ ___ _______ ______ ______ _______ _________ _____.
_______ __________ _________ _________ _____ ________ ____ _________ _________.
_____ _______ _______ ______ __________ __________ ___ _________ __________ ________ _________ _______.
_____ ___ _______ __________ ______.
__________ _____ __________ _______ ____ _____ ________ ______ _________.
______ ____ __________ ________ _________ ____ ______.
________ ___ ____ _________ ___ _______ ______ ______.
_______ __________ ________ ________ _____ __________ ___.
_____ __________ ___ _____ _____ _______ ____ ____ __________.
__________ ___ _________ __________ _________ ____ _______ ____ _____ ____ _____.
______ ______ _______ _____ __________ ________ ______ _________.
_____ ___ ________ ___ ______.
_______ ______ _____ ___ ______ _______ ___ _____ __________ _______ _________.
_________ _______ ________ __________ _______ ____ _________ ______ _________ _______ ________ _____.
______ ____ _____ ______ __________ _____ _________ _____ ___ _______ _________ ________.
__________ __________ ______ ____ ________.
_________ ______ _______ ____ _________ _______ _______ ______ ______ ______ ___.
_____ ______ ______ __________ ______ __________ _________ ______.
_______ ______ _______ ________ _______ ______ _________ ______ ___.
__________ _____ _________ ____ _______ _______ ________ _________ ______.
________ ___ ___ _______ _______ _______ ____ __________ _________.
_________ _____ ______ _____ ________ ______ ___ _________ ____ _______ ________ ________.
______ _________ ___ ________ _________ _____.
____ ________ ____ _____ ___.
__________ ___ ___ _________ __________ __________ ________ ___ ____ __________.
________ __________ __________ ___ _____ _______ ____ ______.
______ ________ ______ __________ ______ _______ __________ _____ ____.
____ ______ ________ __________ ___ _________ ______ ________ _________ ____ _____.
__________ _____ ____ ____ _________ _________ __________.
_________ ___ _________ _______ _______ ____.
_______ ___ ________ ____ ______ ____ _______ __________ ______ _____.
_____ ________ _______ ___ ___ ________.
__________ _____ __________ ____ _________.
____ ___ _______ _________ __________ _____ _____.
_______ ________ _________ __________ __________.
_____ _____ ___ ____ ____ _______ __________.
__________ _______ _______ _____ __________ ______ _____ _________.
____ _______ __________ ___ ______ ______ _____ ________.
_____ ____ __________ ___ ________.
_________ ____ ________ _______ ____ ____ _____ __________ ________ ___ ___.
_________ _________ __________ _____ __________ _________.
_____ _________ _________ _________ ____.
__________ _________ ________ ______ _______.
___ _____ _________ ________ _____ ___ _____ ____ _______ _______.
________ ______ ________ __________ ______ __________ __________.
_________ ________ __________ _____ ____ ______ _________ _________ ___.
____ ________ _______ _____ ____ _________ ______ ________ ______ ______.
__________ _______ _______ _______ _________.
___ _______ _________ ___ __________ ____ _______ ___ _______ _____ _____.
_______ ___ ______ _______ _________ _______ _____ ________ ________ ____ _________.
___ ____ ________ _____ ______.
___ ________ ____ _____ ____ _______ _______ _____ ______ __________ _______.
______ ______ ________ _________ _________ ______ _______ _____ ___ ____.
_________ ______ ____ _____ __________.
________ ______ ______ __________ ______.
____ _________ _______ ________ _____ _____.
__________ _______ ____ ____ ___ __________ ____ _________ ____ ______ ___.
__________ ________ _____ ___ ______.
________ ___ _______ _____ __________ _____ ________ ______ ___ _________ _________ ___.
______ ________ ______ _______ _____ __________.
_______ _____ _________ __________ _______ _____.
_____ __________ ___ ______ ________ _______ ____.
_________ __________ __________ _____ __________.
___ _______ _______ _______ _______ ______ ____ _____ __________.
_______ ___ _________ ________ _______ _________ ____ ____ _________ _____.
___ _______ _______ __________ ____ ________ _____ _________ __________ ________.
_______ ________ _______ ________ _______ ____ ____.
________ ________ ______ ___ ___ ______ _______ __________ ____ ____.
______ ________ _____ ____ ___ ________ ____ ________ ______ ______.
________ ________ __________ _________ ________ _________ ______ ____ ________ __________.
______ _____ _________ ___ ______ ___.
____ _______ _____ ______ _______ _______ ________ _________ _________.
___ ______ ________ ________ ________.
_______ __________ _______ _______ ____ _____.
___ ______ ___ __________ ___ ___ ______.
___ _______ _____ ____ ____ ______ __________ ___.
_________ ___ _______ _________ ______.
_________ _______ __________ _____ _____ ___ ___ ______ ________.
__________ _____ _____ __________ ________ ____ ___ _________ ___ __________ ______.
___ _________ __________ _________ ____ _______.
_________ __________ ______ __________ ___ ________ _____ ______.
______ ________ _______ ______ ________ __________ _____ ___ ___ __________.
____ ______ ____ _____ ________ ____ ______ _____ _____.
____ ____ ________ ___ ________ ________ _________ _______ _________ ___ ________.
__________ __________ ________ ____ ______ _________ ______ ______.
____ ________ __________ ______ _____ ____ ______ _____.
________.
IGNOU ACADEMY
Your IGNOU journey, made easier.
- Solved Assignments
- Study Notes
- Guess Papers
- Question Papers
Continue Reading — It's Free
Sign in with Google to unlock more of this answer.
✓ Free access
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
Quick Google sign-in. No separate registration form.