Question
समाप्ति का अर्थ, विशेषताएँ एवं स्वरूप स्पष्ट कीजिए।
Answer :
Word Count : 1124
____ _______ _____ ___ ______ _____ ___ _________.
______ _________ _________ ______ ________ __________ ____ ________ _________.
___ _____ ____ ______ __________.
____ _______ ___ _____ ______ __________ __________ ________ __________.
________ ______ _________ __________ ____ _________ ______ _____ ____.
_______ __________ _____ _______ _________ ________ ______ _________ ______.
_________ ____ _______ ____ ___ ___ ______ _____ ______ ____ ___.
____ ________ _______ _____ ____ ____ ______ ________ _________ _______ _______ _______.
______ ________ ________ _______ _______ _______ _______ _____ _______.
___ _______ ___ ___ ___ _________ ______ ___ ____ ________ __________.
________ _________ ______ _____ _____ ______ __________ ___ __________ _________ _____.
____ ____ _____ ______ ______ _______ _________.
____ ______ __________ _____ ______ __________ _______ _________ _______ _________ _____ _________.
_______ __________ ____ _________ ______ _________.
_____ _______ ____ ______ _________ ___ ___ _________ _________.
___ __________ ______ _______ ____ _____ _________ ____ ________ _________.
_______ _________ __________ ___ ____ ________ ___ ______ _______ _____ ______.
______ ____ ___ __________ _______.
_________ _______ ___ _____ __________.
_______ _________ _________ ______ __________ _________ _____ __________ _____ _____.
___ ___ ________ ___ ___ ______ __________ _________ ______ ______.
_________ _________ _____ _________ _____ ___ ______.
___ ___ _________ ________ _______ ____ _________ _______.
_____ __________ _____ __________ ____ ___ _____ _______ ________.
_______ ________ _____ ________ __________ _________ _________ _________ __________ _________.
_______ ____ ______ ___ _____ ___ ___ _________ ___ ________ ____.
________ ______ ______ ________ ___.
_________ _____ _______ _________ ________ ________ _________ _____ ___ _________ __________ _____.
_________ __________ _______ _____ _______ ___ ______ ________ __________ _________ _________ ___.
______ _________ ____ ___ ___ ______ _____ ____ ______ ______ _____.
______ _____ ____ _______ _________ ______.
_________ ________ ____ ____ ____ _____ ____.
____ ____ ______ ___ ____ ________ ________ ____.
__________ _________ ____ _____ ________ _______.
_______ ___ ____ ____ _________.
____ _______ _________ ___ _________ ____ _______ ____.
____ ___ __________ ___ ______ ________ ___ _____ ______ ________ _______ __________.
__________ ___ _____ ________ __________ ________.
__________ ________ _________ __________ ___ __________ __________ ____ ___.
_________ _________ ____ ____ _________ ______ __________.
____ __________ __________ _____ ___ ________ __________ ____.
______ _____ ___ ________ __________ _____ ________ ___.
_____ ___ ________ __________ __________ __________ _______ ____ __________ _________ ________.
________ _________ ______ _______ __________ ___ _______ _______ __________ ___ __________.
______ ______ ___ ________ __________.
___ ____ __________ _______ ______ ___.
___ __________ _____ ___ _____ _________ ___ ________ _____ _______ _______ _________.
_____ __________ _______ ___ _____ _______.
____ ________ ________ _____ ____ __________ _______ _____ _______ _________ _____ __________.
__________ _______ ____ _____ _______ ________ _____ _____ _______ __________ _________ __________.
_______ _________ ___ ________ ____ ________ _________.
___ _______ _______ ________ __________ _____ ____ _______ ______.
_____ _____ _______ _____ ___ __________ ______ _____ ____ ________.
_____ __________ ____ ________ ______.
________ _________ ________ ____ ______ ____ _________ ________ __________ _______ ___ __________.
______ ________ _____ ___ ______.
__________ ______ ________ ___ ___ ______ _______ _____.
______ ____ _____ ________ ____ ____ ______.
_____ _______ __________ _______ ______ _________.
__________ __________ _____ ________ ______ _______ _____ ______ ___.
______ _____ _________ __________ ______ _________.
_____ ______ _________ _________ _____ ____ _________ _______.
_______ _________ _________ ________ ______ __________ ________.
______ __________ __________ ___ ___ ________ ________ _________ ________ _____ _________.
______ _____ _______ _______ ____ _______ ___ ______ _______.
_______ _________ _____ ___ _________ _________ ____ _______ ______.
_________ ____ ________ _______ ________ ___ ________ ____ ______ ____ _____.
___ ____ ________ ________ _____ ___.
____ ________ _____ ___ ________ ________ ________.
_______ ______ ________ ____ ________ _________ __________ _________ _____ ____ _____.
___ _____ _________ _________ _____ _____ ____ _____ _________.
_____ ___ __________ __________ ___ ________ __________ _________.
__________ __________ ___ ____ ________ _____ ____ _________ _____ _____ _____ _________.
_____ ________ ____ __________ _______ _____ ___ ________.
____ ______ ______ __________ ______ ___ ____ __________ __________ ________.
__________ ______ __________ ________ ________ ________ _________ ______ _________ __________.
__________ ______ _____ ____ _______ _________.
__________ _____ ________ ____ ______ ______ ____ ___ ________.
______ _____ ______ _________ _________ ____.
_______ ______ _____ __________ _________ _________ _________ ________ ________ _________.
__________ ___ _________ __________ _______ ________ _______ ______ __________ __________ ________ _________.
________ ______ _____ _________ __________.
_______ __________ ____ ____ ____ ________ _________ ___ ________.
____ ___ _______ ___ _________ _____ ________.
________ _____ __________ __________ ___ __________ ___ _________.
______ ______ _________ _________ _____ ______ ____ _______ _______ ________ ___ ___.
_______ _________ ________ ____ _____.
________ _________ ___ _________ ______ __________ ____.
________ _______ _______ ________ ____ ____ ___ _____ ___ ____ _____ _______.
_________ ______ ___ __________ _______ ___ ________ ______ _____.
___ ______ _______ _______ _________ __________ ______ ______ ______ ______.
_______ _________ ________ ____ ___ _________ _________.
_____ _______ ___ __________ __________ _____.
___ _______ __________ _________ ___ ____ _________ ____.
___ _________ ____ ___ ____ _________.
________ _______ ____ ____ ____ ______.
_____ ___ _______ _______ _______ ____.
_____ ________ ______ ____ ___ _________ _____ _______.
_______ _________ ________ ___ ________ _______ ___ ______ __________ _________ __________.
_______ _______ __________ _______ __________ _________ __________.
_____ _________ _________ ______ ____ ___ ___.
______ ________ ___ ___ _______ ___ ___ ______.
______ ________.
Skip in 10
समाप्ति का तात्पर्य है किसी क्रिया, अनुभव या संकल्प की पूर्णता या अंत, जिसके परिणामस्वरूप वह अनुभव या संकल्प अब नहीं रह जाता। दर्शनशास्त्र के परिप्रेक्ष्य में, विशेषतः ब्रह्मसूत्र, योगसूत्र तथा नायसूत्र के आलोक में "समाप्ति" का प्रयोग एक गूढ़ दार्शनिक अवधारणा के रूप में किया जाता है, जिसका संबंध आत्मज्ञान, मुक्ति तथा मोक्ष की स्थिति से होता है। यह न केवल कर्मों के अंत को दर्शाता है, अपितु उससे उत्पन्न होने वाले संस्कारों, वासनाओं और बंधनों की निवृत्ति का बोध भी कराता है। समाप्ति का अध्ययन करते समय हमें इसके अर्थ, विशेषताओं और स्वरूप का सूक्ष्म विवेचन करना आवश्यक है। ब्रह्मसूत्र में समाप्ति का संदर्भ आत्मा की ब्रह्म में एकता की अवस्था से जुड़ा हुआ है। अद्वैत वेदांत के अनुसार, जब साधक 'तत्त्वमसि', 'अहं ब्रह्मास्मि' आदि महावाक्यों के आत्मबोध के माध्यम से यह अनुभव करता है कि उसका स्वाभाविक स्वरूप ब्रह्म ही है, तब उसकी समस्त अज्ञानजन्य वासनाएँ, संकल्पनाएँ और कर्मफल समाप्त हो जाते हैं। यह अवस्था ही समाप्ति की स्थिति है। यहाँ समाप्ति का अर्थ केवल शारीरिक या सांसारिक क्रियाओं के अंत से नहीं है, बल्कि यह मानसिक और आत्मिक स्तर पर समस्त द्वैतबुद्धि का क्षय है। इस प्रकार, समाप्ति मुक्त आत्मा की वह दशा है जहाँ उसे पुनर्जन्म का बंधन नहीं रहता। योगसूत्र में समाप्ति को चित्तवृत्ति निरोध के परिप्रेक्ष्य में देखा जाता है। पतंजलि कहते हैं — *“योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः”*। जब साधक नियमित अभ्यास (अभ्यास) और वैराग्य के माध्यम से अपने चित्त की समस्त वृत्तियों का निरोध कर लेता है, तब वह अपने स्वरूप में
___ ________ ____ ___ _______ _____ _______ _____ ______ ___.____ _______ _____ ___ ______ _____ ___ _________.
______ _________ _________ ______ ________ __________ ____ ________ _________.
___ _____ ____ ______ __________.
____ _______ ___ _____ ______ __________ __________ ________ __________.
________ ______ _________ __________ ____ _________ ______ _____ ____.
_______ __________ _____ _______ _________ ________ ______ _________ ______.
_________ ____ _______ ____ ___ ___ ______ _____ ______ ____ ___.
____ ________ _______ _____ ____ ____ ______ ________ _________ _______ _______ _______.
______ ________ ________ _______ _______ _______ _______ _____ _______.
___ _______ ___ ___ ___ _________ ______ ___ ____ ________ __________.
________ _________ ______ _____ _____ ______ __________ ___ __________ _________ _____.
____ ____ _____ ______ ______ _______ _________.
____ ______ __________ _____ ______ __________ _______ _________ _______ _________ _____ _________.
_______ __________ ____ _________ ______ _________.
_____ _______ ____ ______ _________ ___ ___ _________ _________.
___ __________ ______ _______ ____ _____ _________ ____ ________ _________.
_______ _________ __________ ___ ____ ________ ___ ______ _______ _____ ______.
______ ____ ___ __________ _______.
_________ _______ ___ _____ __________.
_______ _________ _________ ______ __________ _________ _____ __________ _____ _____.
___ ___ ________ ___ ___ ______ __________ _________ ______ ______.
_________ _________ _____ _________ _____ ___ ______.
___ ___ _________ ________ _______ ____ _________ _______.
_____ __________ _____ __________ ____ ___ _____ _______ ________.
_______ ________ _____ ________ __________ _________ _________ _________ __________ _________.
_______ ____ ______ ___ _____ ___ ___ _________ ___ ________ ____.
________ ______ ______ ________ ___.
_________ _____ _______ _________ ________ ________ _________ _____ ___ _________ __________ _____.
_________ __________ _______ _____ _______ ___ ______ ________ __________ _________ _________ ___.
______ _________ ____ ___ ___ ______ _____ ____ ______ ______ _____.
______ _____ ____ _______ _________ ______.
_________ ________ ____ ____ ____ _____ ____.
____ ____ ______ ___ ____ ________ ________ ____.
__________ _________ ____ _____ ________ _______.
_______ ___ ____ ____ _________.
____ _______ _________ ___ _________ ____ _______ ____.
____ ___ __________ ___ ______ ________ ___ _____ ______ ________ _______ __________.
__________ ___ _____ ________ __________ ________.
__________ ________ _________ __________ ___ __________ __________ ____ ___.
_________ _________ ____ ____ _________ ______ __________.
____ __________ __________ _____ ___ ________ __________ ____.
______ _____ ___ ________ __________ _____ ________ ___.
_____ ___ ________ __________ __________ __________ _______ ____ __________ _________ ________.
________ _________ ______ _______ __________ ___ _______ _______ __________ ___ __________.
______ ______ ___ ________ __________.
___ ____ __________ _______ ______ ___.
___ __________ _____ ___ _____ _________ ___ ________ _____ _______ _______ _________.
_____ __________ _______ ___ _____ _______.
____ ________ ________ _____ ____ __________ _______ _____ _______ _________ _____ __________.
__________ _______ ____ _____ _______ ________ _____ _____ _______ __________ _________ __________.
_______ _________ ___ ________ ____ ________ _________.
___ _______ _______ ________ __________ _____ ____ _______ ______.
_____ _____ _______ _____ ___ __________ ______ _____ ____ ________.
_____ __________ ____ ________ ______.
________ _________ ________ ____ ______ ____ _________ ________ __________ _______ ___ __________.
______ ________ _____ ___ ______.
__________ ______ ________ ___ ___ ______ _______ _____.
______ ____ _____ ________ ____ ____ ______.
_____ _______ __________ _______ ______ _________.
__________ __________ _____ ________ ______ _______ _____ ______ ___.
______ _____ _________ __________ ______ _________.
_____ ______ _________ _________ _____ ____ _________ _______.
_______ _________ _________ ________ ______ __________ ________.
______ __________ __________ ___ ___ ________ ________ _________ ________ _____ _________.
______ _____ _______ _______ ____ _______ ___ ______ _______.
_______ _________ _____ ___ _________ _________ ____ _______ ______.
_________ ____ ________ _______ ________ ___ ________ ____ ______ ____ _____.
___ ____ ________ ________ _____ ___.
____ ________ _____ ___ ________ ________ ________.
_______ ______ ________ ____ ________ _________ __________ _________ _____ ____ _____.
___ _____ _________ _________ _____ _____ ____ _____ _________.
_____ ___ __________ __________ ___ ________ __________ _________.
__________ __________ ___ ____ ________ _____ ____ _________ _____ _____ _____ _________.
_____ ________ ____ __________ _______ _____ ___ ________.
____ ______ ______ __________ ______ ___ ____ __________ __________ ________.
__________ ______ __________ ________ ________ ________ _________ ______ _________ __________.
__________ ______ _____ ____ _______ _________.
__________ _____ ________ ____ ______ ______ ____ ___ ________.
______ _____ ______ _________ _________ ____.
_______ ______ _____ __________ _________ _________ _________ ________ ________ _________.
__________ ___ _________ __________ _______ ________ _______ ______ __________ __________ ________ _________.
________ ______ _____ _________ __________.
_______ __________ ____ ____ ____ ________ _________ ___ ________.
____ ___ _______ ___ _________ _____ ________.
________ _____ __________ __________ ___ __________ ___ _________.
______ ______ _________ _________ _____ ______ ____ _______ _______ ________ ___ ___.
_______ _________ ________ ____ _____.
________ _________ ___ _________ ______ __________ ____.
________ _______ _______ ________ ____ ____ ___ _____ ___ ____ _____ _______.
_________ ______ ___ __________ _______ ___ ________ ______ _____.
___ ______ _______ _______ _________ __________ ______ ______ ______ ______.
_______ _________ ________ ____ ___ _________ _________.
_____ _______ ___ __________ __________ _____.
___ _______ __________ _________ ___ ____ _________ ____.
___ _________ ____ ___ ____ _________.
________ _______ ____ ____ ____ ______.
_____ ___ _______ _______ _______ ____.
_____ ________ ______ ____ ___ _________ _____ _______.
_______ _________ ________ ___ ________ _______ ___ ______ __________ _________ __________.
_______ _______ __________ _______ __________ _________ __________.
_____ _________ _________ ______ ____ ___ ___.
______ ________ ___ ___ _______ ___ ___ ______.
______ ________.
IGNOU ACADEMY
Your IGNOU journey, made easier.
- Solved Assignments
- Study Notes
- Guess Papers
- Question Papers
Continue Reading — It's Free
Sign in with Google to unlock more of this answer.
✓ Free access
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
Quick Google sign-in. No separate registration form.