Question

नीति कार्यान्वयन में नौकरशाही की भूमिका का उल्लेख कीजिए।

16 Feb 2018
Answer :
Word Count : 4156

नौकरशाही कार्मिकों का वह समूह है जिस पर प्रशासन का केंद्र आधारित है। प्रत्येक राष्ट्र का शासन व प्रशासन इन्हीं नौकरशाहों के इर्द–गिर्द घूर्णन करता दिखाई देता है। 'नौकरशाही' शब्द जहाँ एक ओर अपने नकारात्मक अर्थों में लालफीताशाही, भ्रष्टाचार, पक्षपात, अहंकार, अभिजात्य उन्मुखी, अपनी प्रकृति के लिए कुख्यात है तो दूसरी ओर प्रगति, कल्याण, सामाजिक परिवर्तन एवं कानून व्यवस्था व सुरक्षा के सं वाहक के रूप में भी जाना जाता है।

शासन की धूरी इस नौकरशाही पर व्यापक रूप से शोध–अनुसंधान व विमर्श हुए हैं। वैबर , मार्क्स , बीग, ग्लैडन, पिफनर आदि विद्वानों ने इसको परिभाषित करते हुए इसकी अवधारणा अर्थ को समझाते हुए विश्लेषण अध्ययेताओं के समक्ष प्रस्तुत किया है।

विश्व में नौकरशाही अलग–अलग शासनों में अलग–अलग रूपों में व्याप्त है। जैसे संरक्षक नौकरशाही, अभिभावक नौकरशाही, जाति नौकरशाही, गुणों पर आधारित आदि।

परिभाषित दृष्टि से नौकरशाही शब्द फ्रांसीसी भाषा के शब्द 'ब्यूरो' से बना है जिसका अभिप्राय 'मेज प्रशासन' अर्थात् ब्यूरो अथवा कार्यालयों द्वारा प्रबन्ध। नौकरशाही अपनी भूमिका के कारण इतनी बदनाम हो गई है कि आज इसका अभिप्राय नकारात्मक सन्दर्भों में प्रयुक्त किया जाने लगा है। एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटेनिका के अनुसार यह शब्द, ब्यूरो अथवा विभागों में प्रशासकीय शक्ति के केन्द्रित होने तथा राज्य के क्षेत्राधिकार से बाहर के विषयों में भी अधिकारियों के अनुचित हस्तक्षेप को व्यक्त करता है। मैक्स वेबर ने नौकरशाही को प्रशासन की एक ऐसी व्यवस्था माना है जिसकी विशेषता है , विशेषज्ञता, निष्पक्षता और मानवता का अभाव।

उपरोक्त परिभाषाओं में नौकरशाही शब्द अपने अर्थों में अनेकार्थ कता एवं विवादास्पदता लिए हुए है। माइकेल क्रोजियर ने ठीक ही लिखा है कि, 'नौकरशाही शब्द अस्पष्ट, अनेकार्थक और भ्रमोत्पादक है। मैक्स वेबर ने नौकरशाही के 'आदर्श रूप' की अवधारणा पेश की है जो कि प्रत्येक नौकरशाही में पायी जानी चाहिए। हालांकि यह आदर्श रूप अपनी यथार्थता में कभी भी उपलब्ध नहीं होता। मैक्स वेबर के नौकरशाही के आदर्श रूप में हमें निम्नलिखित विशेषताएँ देखने को मिलती हैं , जैसे – संगठन के सभी कर्मचारियों के बीच कार्य का सुनिश्चित एवं सुस्पष्ट विभाजन कर दिया जाता है। कर्त्तव्यों को पूरा करने हे तु सत्ता हस्तान्तरित की जाती है तथा उनको दृढ़ता के साथ ऐसे नियमों की सीमाओं में बां ध दिया जाता है जो कि बलपूर्वक लागू किये जाने वाले उन भौतिक एवं अभौतिक साधनों से सम्बन्धित होते हैं जो कि अधिकारियों ______ ___ ____ ___ ______ ________ ____ ______ __________ ___ ______ _________.
__________ __________ _____ ______ ____ ____ ___ ______ ___ ___.
______ ___ _______ ____ _______ ___ ______ ____ __________ ________ _________.
______ ________ _______ _______ ____ _________ _________.
___ __________ _____ ________ _______ __________.
_____ ________ _________ ________ ______ ________ __________ _____ ___ ___ ______ _________.
____ _____ ____ _________ _________.
_____ _______ ___ _________ ________ ____ _______ ___ ______ _________ _____.
____ _________ ______ _______ _________.
_________ ______ _________ ______ ____ ____ ________ ______ ___.
__________ _______ ________ ______ ___ ______.
_______ _________ _______ ___ ______ ______ __________ ___ ___ _____.
_____ _____ ___ _____ ___ __________ ________ ___ _________ _____.
______ ___ _______ _________ __________ ______ _________.
_____ _______ ______ ______ _________.
_____ __________ __________ ________ _____ ______ ___ ______.
________ ________ ________ ______ ______ _________ __________ ___ _____.
__________ ________ ________ _________ __________ __________ ________ _____ _____ _______ _____ ______.
_________ _____ ___ ____ _____ _______ _________ _________ __________ _________ _________ _________.
_____ _____ ___ _____ ___ _________ ______ __________ _____ ___ _____.
______ _____ _____ _____ ______ _______ ____ _________ ________.
_____ ____ _______ ___ _____ ___ ___ ___ __________.
_________ ______ _________ _________ ________ ________.
______ ___ ___ ___ ____ _________ ___ ________ ______ ____ _________.
______ _____ _________ ____ _______ ______ _____ ______.
____ ________ ______ _________ ________ __________ _________ _____ ______ ________ _______.
__________ ________ __________ ________ ______ ____ ___ _____ ___.
________ _________ _____ ___ ______ ___ ___ ___ __________ __________.
_______ _______ _____ ____ ________ ______ _____ __________.
_______ ________ __________ __________ ____ __________ __________.
____ __________ ________ _____ _________ __________ ___ _______.
___ _____ __________ __________ _____ _______.
________ _______ _____ ___ _______ ______ _____.
_____ _____ _____ ___ ________.
_________ ___ _______ ________ _____ __________ ______ ________ _______ ______ _______ _____.
________ _______ ______ ______ ________ _____ _____ ___ ____ _________ __________.
______ ________ ___ _____ _________ _______ __________ _________ __________.
_____ __________ _____ _____ ___ ________ _________ ____ ______.
__________ ______ __________ _______ ____ ______ __________ ___ _______ _____.
________ _____ _________ _______ ____ ________ ______ ___ _______ _____ ___.
_______ _________ ____ _________ __________ ________ ____ ___.
_________ __________ ___ ________ _________ ____ ________ ____ _______ _________ ______ _________.
_______ ________ ___ ________ _______ _____ ____.
______ ____ ________ ________ __________ ________ ________ ____ __________.
___ _____ ______ ____ _____ ______ _______ ____ ________ __________.
____ ____ _________ __________ _______ ___ __________ ______ _____ ____.
______ _________ _____ ___ ____.
__________ ______ __________ ___ ______.
___ _____ ______ ____ ________.
______ _________ ______ ________ ___ ___ _____ ______.
__________ _______ _____ _____ _____ _______ _________ ______ ________ ______ ________.
_____ ___ _____ ________ __________ __________ ______.
____ ________ ______ __________ ___ ______ _______ ____.
_____ _______ ____ __________ _______ _____ __________ _____ ________.
__________ __________ _____ __________ ____ ________ ______ ____ ____ ________ __________.
_______ _______ ___ _________ ___ _________ ________ ____.
______ _______ _________ _________ ______ _________.
________ ______ __________ ____ _________ ____ ____ _____ ___ ________.
__________ __________ _______ ____ ________ _______.
______ _____ _________ ______ ___ _____ ______ _____.
_____ _____ __________ _________ ________ ___ ____ ____ ________ __________.
___ _______ ___ ______ __________ __________ ___ _____.
________ _________ _______ ________ __________ _________.
_______ ____ __________ ____ ____ __________ _____ _________ ___ ________.
___ ________ ______ ____ _______ _____.
_______ ___ _____ __________ ______ _____ ________ _____ ___ ___ ____.
_________ ___ _______ ______ _______.
__________ __________ _____ ____ ________ __________ __________ __________ ___ ________ ____.
__________ _________ ____ ___ ________ _______ ___ ______ ________ ___ ___ ____.
_______ _______ _____ ____ __________ __________ ____ ______ ___ ______ _________ ______.
________ ________ ___ ______ _____.
______ _____ _____ _________ ________ ______ _____ ____.
______ __________ ________ ___ _______ ____ ______.
________ ___ ______ ______ ____ ________ _________ __________ ___.
_______ _______ __________ ___ _____ __________ ________ _______ ______.
_____ _________ _____ ________ ______ ________ ______ ______ _____ _________ __________ _________.
________ ________ _________ __________ ________ __________ _______ _________ _______ ______ ________.
_______ _______ ________ ________ ________ ________ ______ __________ ________ ________.
______ ___ ______ ___ _________ ____.
__________ __________ ___ ___ ___ ___ _______ _________ _____ ___ ______.
________ ________ ________ ________ ____ _______ ____.
_______ ________ ________ ____ ____ ______ ________ _____.
_____ ___ ___ ________ ___ ________ ________ ________ __________ __________ ____.
______ ____ __________ ______ _________ ______ ____ ________ ______ __________.
_______ _________ ________ ____ _________ ____ _______ ___.
__________ ___ ____ ______ ______ ____.
____ _______ _________ __________ __________ _________ ______ _______.
____ ______ __________ __________ _______ __________.
_____ ______ _____ _______ ________ ___ __________ __________ ________.
________ ______ _________ _____ ___ _______ ________ ______ ____ _____ ___.
_____ ____ ____ _________ _____.
________ ____ ____ _________ ______ ____ ____ ___.
__________ __________ ____ _______ ____ ____ ______ ___ __________ ______ _____.
_______ _________ _________ ____ _________ _______ __________ ________ _____ ____.
__________ _____ ___ __________ _________ __________ ____ ________ _______ ___ _____.
_____ ___ ____ ______ ___ _________ ______ _________ ___.
_____ _________ ____ ________ ________ ________ _________.
________ ________ ______ _________ _______ ______ _________ ______ ______.
_____ __________ ________ ___ ______ _________ _____ _______ _______.
_______ _____ _______ ______ _________ ________ __________ ____ _______.
______ ______ _______ ___ ______ _________ ___ _____ _______ _________ _____.
_____ ____ ________ ______ _____ ____.
__________ __________ ___ ____ _____ ______ ____ ____ ___ ________.
_______ _____ _____ ______ ______ ____ ________.
_______ ______ __________ ________ _________ ___ __________ _______ ________.
______ _____ ___ __________ __________ ___ _______ ____ _______ ___.
________ ____ ___ ________ _________.
________ ________ ______ _________ _____.
_______ ____ _________ __________ _________ _____.
_______ __________ __________ _________ ___ _______ _________ ____ __________ ____ ___ ______.
_____ ______ _________ ___ _______ _______ ________ ________ _________ _________ ____.
_____ ______ ______ ______ _____ ___.
____ ________ _______ ___ ________ ______ __________ ___.
______ _____ _______ _____ ________ _________ ___ _________ _________ _________ ______.
________ ______ ___ _______ _______ _________ ________ ___ _____ __________.
____ ______ ___ ________ __________ _________ ______ ________ __________ ____.
________ _____ _________ ____ _________ ________ ___ ____ __________ _______ ________.
_______ __________ _________ ____ ________ _________.
_________ ______ ________ ________ ____ ______ _______ ________ _________ _____ ___ _________.
_________ _______ __________ _______ _____ ____.
________ _________ ___ _____ _______ _______ ____ ______ _______ ___ __________ ______.
_______ _______ ____ _________ ______.
_________ ____ ___ ___ ________ _______ _______ _____ ____ _____ _________ _________.
__________ ________ ______ ____ ______ _____ ______ _________ _________ _____ _________ ______.
___ ______ _______ ____ __________ _____.
_______ ________ ____ _________ ______ _____ ______.
_______ ___ ______ _____ ___ ______ _______ _____ __________ _______ ______.
____ __________ ___ ____ ________ _________ _________ _______ ______.
________ _________ _________ ______ _________ __________ ____ _________ ______ ________ _____ ________.
___ ________ __________ ______ _______ _______ _______ _________ ________ _______ ________.
____ __________ __________ _____ ______.
__________ _________ ________ _______ ___ ________ __________ ____ _____ _______.
________ __________ _____ ______ _________ ______ _________ _________ _____.
__________ _______ ______ _____ ___ ______ __________ __________ __________.
____ _______ ___ __________ _______.
_________ _______ __________ ________ _______.
_________ ___ ____ ________ ________ ______ ______ ________.
________ _________ _____ _____ _________ _____ _______ _________.
_____ ____ __________ ________ ______ _______ _________ __________ _____.
______ _______ _______ ___ __________.
_____ ________ _____ ___ ___.
_______ ___ _______ ___ _______ ______ ____ ____ ______ _________ _____ ______.
_______ _____ __________ _________ ________.
__________ _____ __________ _______ ____ __________ _____ _______ _____ ____ _________.
______ ______ __________ _________ _________ _____ __________ ________.
______ _______ _______ ___ ___ _____ _______ _________.
_________ ___ _______ ___ ________ ____ ___.
________ ______ ___ ___ ___.
____ ____ ______ ____ ___ __________ ______.
_____ ______ ______ _____ _____ _________.
___ ____ __________ ____ ______ _________ ___ ___ ___ _______ ________.
________ ________ _________ ________ _________ ___ ______ ____ ____.
_______ ___ _____ _____ ___ __________ ____ ______ ______ __________ __________.
_________ _____ __________ _______ _______ ________ ___ ________ _________ ___ __________.
_________ _________ ____ _________ ______ ___.
______ _______ ___ ________ _______.
______ ______ _____ ___ _________ _______ ______ _______ _____ ______.
_____ _________ ______ ____ ____ ________ _____.
________ _____ ________ ________ _____ ____ __________ ___ _________.
___ _________ _______ ____ _______ __________ ________ _____ __________ ______ _______ _______.
____ ____ ________ __________ ______ _______ ____ ___ ________.
________ _______ __________ _________ _________ ________ _______ __________ ________ _________.
__________ __________ _____ ______ __________ _______ ____ _________ ____ ____ ______ __________.
_________ ________ _______ ______ ________ _____ ________.
__________ _____ ______ _____ _______ _______ __________ __________ ____.
_____ _____ ______ ______ ______ ______.
__________ _______ ___ ____ _____ ______ __________.
_______ ___ ___ ______ _________ __________ _______ ____ _________ _________.
__________ ____ _____ _____ __________ ________ ________ _________.
______ _________ ________ ______ _____ ____ _______ _____.
_____ ____ _________ ___ __________ ____ __________ ____ ___ _________.
_____ __________ ________ _________ __________ ____ ______.
___ ______ ________ _______ _________.
_________ ___ __________ ___ ________ _______ ___ __________ ________ ______ __________ _______.
________ _________ _______ _____ ________ _____ _________.
___ __________ __________ ________ _________ ____ ________ _____.
_______ _____ _______ __________ _____ ____ __________.
__________ _________ __________ ___ ______ ______.
______ __________ _________ ____ _____ __________ ________ __________ ______.
______ ______ _______ _____ _______ _________ ___ ____ __________ ________ ___ ________.
__________ _________ ___ ______ __________ __________ _________.
________ ______ __________ _________ ____.
________ _________ ___ ________ ________ ______ ________ ______ _____ ____ __________ ___.
_______ _______ _______ _____ ______ _______ _____.
_____ _____ __________ _____ ____ ____.
______ _____ ________ ________ _______ __________ _________ __________ _______ ___.
_________ __________ ________ ________ _________.
_______ ____ __________ _________ __________ ______ _______ ____ ________ ___ _______.
______ ________ ___ ____ ___ _______ ______ ___ ____ __________ ________ _____.
______ ________ _____ _____ __________ _______ ______ ___ _________ __________.
_____ __________ _____ ___ ______ ___ __________ ______ ______ __________ _______.
______ __________ _______ ___ ____ ______ ____ ____ ______.
______ ______ _________ _________ ___ _____ _______ _____ ________.
____ ____ ___ _____ ______ _________.
_______ ___ ______ ________ _________ _________ ________ _________ ________ _______ __________.
________ __________ ___ _______ _________ ___ __________ _______ __________ ____.
______ ________ _______ ________ ___ _____ ____.
_____ ________ _____ __________ ____ _________ ____ _______ ____ _________ _____ ________.
___ __________ _________ ________ ____ __________ ______ ________.
____ _____ _______ ________ ________ __________ ______ ____ ___ _________ __________ _____.
________ ____ __________ ________ _______ _________ __________ _________ ____ __________ _______ _________.
________ _________ _____ _________ ________.
_______ ________ _______ _________ ______ _____ ___ ________ _________ ________.
_____ ____ _________ ________ ______ ___.
________ ________ _____ _______ ______ _______ ___ ___ ___ ____.
________ _______ ________ ________ _____ _____.
_________ ________ _______ ______ ________.
________ ____ ___ __________ ___ ___ _______ ___.
__________ ________ ____ ______ ___ _____ _____ ____ ___ __________ __________ ________.
____ _______ _________ ___ ________ _____.
______ ____ _________ ____ ____ ____ ___ __________ ______ ___ ________.
______ ________ _______ __________ __________ _______ _________.
______ ________ __________ _____ _____ ____.
____ ______ ______ ____ _____ _________ _____ __________.
________ __________ ________ ____ ___ ____ ________.
__________ ________ ______ ____ _________.
________ __________ _______ ____ _____ ______ ______.
____ ______ ____ ____ ________ ______ _______ _______ ________.
________ ___ _______ __________ _______ ___ ______ __________ ________ ________ ___ ____.
________ _______ _________ ____ _______ ______ _____ ________ __________ ________.
_______ ________ _________ __________ ___ _________ ___ ________.
_____ _______ ________ _____ ____ ___ ______.
___ _________ ___ _________ __________ ____ _________.
_____ ________ __________ _______ _________ ________.
_______ ______ __________ ____ __________ _________ ____ _____ ___ _______.
__________ ________ ___ ________ _________ ________ ______ ______ _______.
____ _______ ______ ___ ________.
________ ____ __________ _________ ________ ______ _____.
_________ ___ ______ ___ ______ _____ __________ _____ ________ _________.
____ ___ _____ __________ _____.
______ __________ ______ _________ _________ ______ _____ ___ _____ ____.
__________ _____ ______ _______ _______ __________ ______.
______ _________ _____ ________ _________ ____ _________ ___ ________ ______ _________ _______.
________ _________ _______ _______ _______.
___ ________ _________ __________ ____ _________.
________ ____ __________ _______ __________ _____.
_______ ___ ________ _______ ___ _______ _________ ________.
___ _______ ________ ____ ________ _________ ______ __________.
___ _________ ___ ________ _________ __________ ______ ______ ____ ___.
______ _________ _________ __________ _____ ____.
___ _______ ______ ________ ______ _________ _____ ______.
__________ ____ ___ ______ ____ __________.
_________ ______ __________ ____ ___ _________ _________ __________ __________ ________.
___ ______ _______ ____ ______ _________.
_________ __________ __________ _______ ________ __________ _____ _____ ________ _____ ________.
_________ __________ ______ _____ _____ ____ ____ ______ __________ ________.
____ ________ ____ ____ _____ ________ ___ _________ ________ _______ ______.
_______ __________ ______ __________ ___ ___ ________ ___ _______.
________ _____ ____ ______ __________ _____ ___ _______ _________ ___ ________.
_____ ______ __________ __________ ___ _________ _____ __________ _____ __________ ________.
_______ ________ ______ ___ __________ ________ ________ _________ __________ ____ ___.
____ ________ __________ _________ ___.
_________ ______ _____ ____ ___ _____.
_________ ________ ________ _________ ______.
_______ _____ _____ _________ _______ _________ ___ _____ _________ ______ _______ ______.
__________ ____ ________ ____ _______.
________ ____ ___ ______ __________.
_____ _____ ___ ____ __________ _______.
_________ ______ __________ ___ ________ ______.
__________ ____ _______ __________ _____ ________ ____ ______ __________.
________ _______ _____ _________ _______ _______ __________ ____ _____.
_________ ________ ______ _______ _____ _______ ____ ________.
_____ _____ ___ __________ ________ _________ ___ ________.
_____ _________ _________ ____ ____ ______ ________ ____ _________.
_______ ____ _____ _______ ______ ___.
____ _______ _____ _________ ________ ____ _____ __________ ______ _____.
__________ ___ _____ ____ ______.
_________ ____ ______ ____ _________ _____ ____ ____ __________ _________ __________ ____.
______ _____ _____ __________ _____ _____ _________ ______.
_________ _______ ___ __________ ______ ____ ___ _______.
_____ __________ __________ __________ _____ ______ _____ _________.
________ _________ ____ _______ ___ _______ __________.
_____ _________ __________ ______ _____ ___ ____ _________ _______ _________ ________ _________.
_______ _________ __________ _____ _________ ______ _________ ______ __________ _____ ______ ______.
________ _________ ____ __________ ______ ____ __________ __________ ____ ________ ______ ______.
__________ __________ ______ ______ _____ ___ _____ _______ ________ ________ ___.
_________ ___ ______ __________ ____ _________ _______ ____ ________ __________ _______ _________.
___ _________ ____ ____ _____ _____ _______ _____ _______ ___.
_______ ____ ________ _________ _________.
____ ____ _______ ___ ________.
______ __________ _________ __________ _____.
______ ____ _________ _____ ____ _____ __________ _______ __________ ____.
________ ______ ______ ______ ___.
___ _____ ________ __________ _______ ______ ____ _________ __________ _______ _____ _______.
_________ ___ ___ ________ ______.
_______ ______ _______ ________ ______ ______ ___ __________ ____ ____ ___ ______.
______ __________ _______ _______ _______ _____ _____ ____.
______ ________ _______ ___ ___ _______ __________ ______.
___ ___ _____ _____ __________ ____ ____ ____ _________ ______ ____.
__________ ___ ____ ___ __________ _________ ______ ____ __________ _________ ________ __________.
____ ____ ____ ____ ___ ________ _____ _________ _____ ______.
___ _________ _______ ___ ___ ____.
___ ________ _________ ________ _________ ______ ___ ____.
_______ _____ ______ __________ ____ ________ _______ ______ ______.
___ ___ ____ ______ _____ __________ ________ _______ ____ ___.
____ _______ __________ _______ _________ _________ __________ ________ _____ _____ ________ ________.
_____ __________ _____ ____ ________ _________ ___ __________ _______ _____ _________.
__________ _____ _____ _________ __________ _______ _____ _____ ___ _________ __________ ____.
_________ _____ ___ ______ _____ _______ _________ ____ ______ ___ _________ ___.
_______ ______ ______ ______ _______ ____ ____.
____ _____ ___ __________ __________ ______ ______ _____ ____ _____ _____ ____.
____ ______ __________ ___ _________ ___ ____ __________ _______ _______.
______ _________ _____ ______ ___ ___ _______ ______.
____ _________ _________ ______ _________ ________.
________ _____ _________ ___ _______ _________ __________.
________ _____ ____ ___ ________.
________ _________ ______ ___ ______ _________ ________ _______ _______.
______ ______ _________ ______ ____ _________ ________.
_________ ________ _____ _____ ________ _________ __________ _______ ____ ________.
_____ ___ __________ ___ _______.
__________ _________ _________ _____ ___ ________ ______ ________ ____ __________ ________.
__________ _________ _____ ____ __________ ______ ________.
____ ___ _________ _______ ________ ____ ____ _________ ______ _________.
_______ ____ _______ ______ _________ ________ ____ _________ ___ ___ ___.
________ _______ ___ _________ ____ ________ ______ __________ _______ ___ __________.
_________ _____ ______ __________ ___ _______ _______ _______ ___ _______ ___.
______ ___ __________ __________ ________ ____ ___ _______ __________ __________.
_________ _________ ________ ________ ___ _________ ________ ____ ___ ___ ____ _______.
___ __________ _____ _______ ________ ___ _____ _______ _____ _______ __________ ___.
____ ___ _______ _____ ____ ___ _______ _____ _____ _____ _____.
______ ________ ____ ______ _______ _______ _______ ____ ___ __________.
_________ ________ ______ ____ _____ _______ _____ ____ ______ ____ _____.
____ ___ ____ _________ ___ _________ _________ ___ ____ __________ _______ ____.
_________ _________ ________ _______ ______ ___ _______ _____ _____ ____ ______.
___ __________ __________ ____ _______ ________ ____.
__________ _________ __________ __________ _________ ______ ____ ________ ___ ________ ________ ______.
___ _____ _________ ____ _________ ______.
______ ________ _________ _____ ________ ______ ____ _________ ___ ___ _______.
_________ ___ __________ _______ ______ _____ __________.
___ __________ ________ ____ ___.
__________ __________ ______ _______ ______ _________ _________ __________ ___ _______ ______ _____.
_______ ___ _________ ____ ________ ____ ________ ________ _______ ________ _____.
__________ ________ ____ ________ ____ ____.
__________ _______ _______ ____ ________ __________ ____.
_______ _____ _________ __________ ________ ___ _______ ________.
_______ ________ ____ _________ _______.
______ ___ ______ ____ ______ ______.
________ ____ ________ _______ _________ _____ ______ _____ __________ ______.
______ ________ _____ _______ __________ ______ _________ ______.
______ ________ __________ ________ _____ __________ _________ _________ __________ ___.
______ _______ ______ ________ _____ ________ ________ _____.
___ __________ _______ _______ _________ ___ _______ _________.
__________ __________ _________ _____ ______ _________ ___ ________ _____ ______.
_________ _________.

IGNOU ACADEMY
Your IGNOU journey, made easier.
  • Solved Assignments
  • Study Notes
  • Guess Papers
  • Question Papers
Skip in 10

Top