Question

नीति कार्यान्वयन में नौकरशाही की भूमिका का उल्लेख कीजिए।

16 Feb 2018
Answer :
Word Count : 4156

नौकरशाही कार्मिकों का वह समूह है जिस पर प्रशासन का केंद्र आधारित है। प्रत्येक राष्ट्र का शासन व प्रशासन इन्हीं नौकरशाहों के इर्द–गिर्द घूर्णन करता दिखाई देता है। 'नौकरशाही' शब्द जहाँ एक ओर अपने नकारात्मक अर्थों में लालफीताशाही, भ्रष्टाचार, पक्षपात, अहंकार, अभिजात्य उन्मुखी, अपनी प्रकृति के लिए कुख्यात है तो दूसरी ओर प्रगति, कल्याण, सामाजिक परिवर्तन एवं कानून व्यवस्था व सुरक्षा के सं वाहक के रूप में भी जाना जाता है।

शासन की धूरी इस नौकरशाही पर व्यापक रूप से शोध–अनुसंधान व विमर्श हुए हैं। वैबर , मार्क्स , बीग, ग्लैडन, पिफनर आदि विद्वानों ने इसको परिभाषित करते हुए इसकी अवधारणा अर्थ को समझाते हुए विश्लेषण अध्ययेताओं के समक्ष प्रस्तुत किया है।

विश्व में नौकरशाही अलग–अलग शासनों में अलग–अलग रूपों में व्याप्त है। जैसे संरक्षक नौकरशाही, अभिभावक नौकरशाही, जाति नौकरशाही, गुणों पर आधारित आदि।

परिभाषित दृष्टि से नौकरशाही शब्द फ्रांसीसी भाषा के शब्द 'ब्यूरो' से बना है जिसका अभिप्राय 'मेज प्रशासन' अर्थात् ब्यूरो अथवा कार्यालयों द्वारा प्रबन्ध। नौकरशाही अपनी भूमिका के कारण इतनी बदनाम हो गई है कि आज इसका अभिप्राय नकारात्मक सन्दर्भों में प्रयुक्त किया जाने लगा है। एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटेनिका के अनुसार यह शब्द, ब्यूरो अथवा विभागों में प्रशासकीय शक्ति के केन्द्रित होने तथा राज्य के क्षेत्राधिकार से बाहर के विषयों में भी अधिकारियों के अनुचित हस्तक्षेप को व्यक्त करता है। मैक्स वेबर ने नौकरशाही को प्रशासन की एक ऐसी व्यवस्था माना है जिसकी विशेषता है , विशेषज्ञता, निष्पक्षता और मानवता का अभाव।

उपरोक्त परिभाषाओं में नौकरशाही शब्द अपने अर्थों में अनेकार्थ कता एवं विवादास्पदता लिए हुए है। माइकेल क्रोजियर ने ठीक ही लिखा है कि, 'नौकरशाही शब्द अस्पष्ट, अनेकार्थक और भ्रमोत्पादक है। मैक्स वेबर ने नौकरशाही के 'आदर्श रूप' की अवधारणा पेश की है जो कि प्रत्येक नौकरशाही में पायी जानी चाहिए। हालांकि यह आदर्श रूप अपनी यथार्थता में कभी भी उपलब्ध नहीं होता। मैक्स वेबर के नौकरशाही के आदर्श रूप में हमें निम्नलिखित विशेषताएँ देखने को मिलती हैं , जैसे – संगठन के सभी कर्मचारियों के बीच

_____ _________ _____ ________ ____ ______ _______ _____.
____ _________ ____ ________ ____.
_____ _____ __________ ________ ________ ______ _______ _____ ___.
__________ _____ _____ _____ _____ ___ _____ ____ _____ ________ ______ ______.
_________ _______ __________ ___ ________ ________ ________ ________ __________ ______.
_____ _______ ___ ________ _________.
___ _______ ___ _________ _________ _______ ___ _________.
_________ _____ __________ _______ _________.
________ ________ ____ ________ ____ ____ __________ _______ ______ _____.
_____ ______ ____ _________ _______ _______ ________ _____ _____ ___ _________ ______.
______ _______ ____ ___ _____ _______ _______ ____.
_____ ____ _________ ____ _____.
____ __________ _________ _____ ______.
_____ ________ ______ _____ __________ ______ ________ ________.
____ ____ ___ ____ ___ _________ _______ _________ __________ _______ ____.
_________ _______ _____ ____ _____ _________ _______ ___ ________ ______.
_________ _______ ______ ___ _____ __________.
_____ __________ _________ _________ ________ _______ ___.
____ ______ ____ ________ ______ _______ ________ ______ ____ _____ _________.
__________ _________ _________ ___ __________ ___ __________ ___ _____ ___.
_________ _____ ______ ___ ____ ________ ____ ________.
_________ ________ _________ _____ _______.
____ _______ ________ ____ _______ __________ __________ ______ _______ _____ _______.
___ _______ ___ __________ ________ ________ _______ _______ _____ ___.
________ _________ ________ _________ ____ ___ ________ __________ ________ _______.
_______ __________ ________ __________ ________.
_________ _________ __________ ________ _________ ________ ______ ________ _________ ______ ______ __________.
__________ ______ _________ ________ ____ _________ _________ _____.
__________ ___ _______ ____ _______ ____ ___ ___ ________ ________ ______ _________.
____ __________ _____ _________ _______ ________ _________ ______ ________.
_________ _______ ____ __________ _______ _________ _______ _____ _____ _______ ______.
________ ____ _____ ____ _____ _____ ___.
__________ _________ ___ _______ ________ _____ ______ ___ ___ ______ ________ _____.
______ _______ ________ ____ ___ ________ _______ _________ ___ _________ _______ __________.
_____ __________ ________ __________ ___ ____.
___ ___ __________ _____ __________ _____ ________ ____ ______.
__________ __________ ______ __________ ______.
______ _________ ____ ________ ____ ____ _____ ________ __________ _____ _______.
_____ ____ _________ _____ _________ ___ _________ ______ __________ _________ ________ _____.
___ ____ ________ ___ ________ ________ ______ _______ ________ ________.
____ _______ __________ ______ _____ ____ ___.
______ _______ _________ ____ ___.
_____ _______ _____ __________ ______.
______ __________ ___ _____ ______ _____ _______ ________ ___ ________.
_________ ____ ________ _________ _______ __________ ______ ________ _____.
____ _________ _____ _______ _____ _____ _____ ______.
______ _______ ___ ________ ________ ________ ________ ________ ________ _____ __________.
__________ _______ _________ _______ _________ ______ __________ ____ ______ ______ _______ _____.
____ __________ ________ ___ ________.
_____ ________ _______ _______ _____ _________.
_________ _________ __________ _____ ___ ________ _________.
__________ _________ ____ _____ __________ ____.
___ ___ ________ ____ ______ _______.
___ _________ _______ _______ ______ ___ _____ ________ _________ _________ ___ _________.
_______ ___ ____ _______ _________ _______ _______ ___ _____ ___ _______ ________.
_________ __________ _________ _________ ___ _______ _______ ___ _________ _______ _________.
_________ ___ _______ _______ __________ ________ ________ _________ ___ _________ ____.
______ _________ _______ ________ ______ _____ ____ ________ _____ ______ _________.
___ _____ _______ _________ ____ ______ ________ ____.
_______ _______ ____ ________ _____.
__________ ____ ____ _________ ____ ___ ________ ______ ________ ____ _________.
_______ _____ ______ ______ _______ ____ _________ ___ _____ _____ ____.
______ ____ ________ ____ _____ _____ ___ _______.
____ ________ _________ ______ ____ __________ ___ ____ _____ _____ ________.
____ ____ ________ ______ __________ _____ ____ __________ __________ ________ ____ ________.
_________ ________ _______ ___ __________.
_________ _______ ______ _______ _________ ______ __________ __________.
______ __________ ___ ___ _________ ________ _______ __________ ______ ______.
_____ ________ _______ _____ _________ _____.
________ _____ __________ ___ _____.
_____ ______ ______ ____ _________ ________ _____ _________.
_________ __________ ____ ___ ________ ____.
_________ _____ __________ ____ ______ _______ _________ ________ ______ ______ _______ ___.
________ ____ _______ ______ __________ ______ ________ _____.
__________ __________ ______ ________ _________ _________ ______ ____ ____ _______.
_____ __________ _____ _________ _______ __________ ___.
______ _________ __________ __________ ________ ___ _____.
_______ __________ ______ ______ _________.
___ ________ _____ ________ _______ _________ _____ _____ _________ ____.
_______ _______ ______ __________ _________ ______.
______ _______ _________ _________ _____ __________.
____ _____ ____ __________ ________ __________ ________ ______ _______.
__________ _____ _______ _______ _____.
________ _________ ___ _______ _______ _______ ____ __________ ____.
_________ _______ _____ _________ _________ _______ _______ _______ _____.
____ ____ _________ ____ __________ ____ _________.
____ ___ ________ _____ ______ ________ _______ ________.
______ _____ ___ ______ ______ _______.
____ ______ _________ _______ ____ ____.
______ ___ ______ ___ _________ ________.
______ _________ ______ _____ ____ _________ ____ _________ _____ __________ _________.
________ ________ _________ ________ ____ ________ _____ ___ ________ _______ ___ __________.
______ ___ ___ ________ ______ ___ ____ ________ _______.
_____ ____ _______ ___ _____ ___.
___ ___ ___ ______ ________ ____ ____ _________ ___ ______.
__________ ________ ____ __________ ____ ____ _____ ___ __________.
_______ _____ __________ ________ ________ __________ ___ _______ ______ _____.
__________ ___ _______ ______ _______ ___ _________.
___ ______ _______ ___ _____ __________ ___ __________ ___.
______ ____ __________ ________ _________ _____ ______.
_____ _____ _______ ______ ______ ______ ___ ____.
______ ________ __________ ________ _____.
________ _________ _________ ________ _________ ________ __________ ____ __________ ______ __________.
________ ____ __________ ________ _____.
______ _____ _________ _______ _______ _______ ____ _______ ______ ______ ___ ______.
_________ ___ ______ ________ ____.
________ ________ _____ ____ ________ ________ _______.
______ ________ _____ ___ __________.
__________ _______ ______ __________ _______ ___ __________ ____ ________ ________ ___.
_________ _______ ___ _________ ___ ________ _____.
___ _____ ________ ______ _____ ___ _________ _______.
___ ______ ________ _______ _______ ____ ________.
____ ________ ________ __________ _______ ______.
__________ _____ _________ _________ _______ ____.
___ _______ ________ __________ _________ __________ ______.
__________ ________ ________ _______ _________ ______ ______ __________ _________ ______ _____.
___ _________ ________ ___ _____ _________ ______ _____ __________ _____ _________ _________.
__________ ____ _______ ______ ______.
________ ________ ____ __________ ____.
_________ ______ ____ ________ _____ ___ _______ __________ ____ __________ _________.
_______ _____ ___ __________ ____ _______ _____ ____.
_________ _______ ___ _______ _________ __________ _____ _________ ______ ____ ________ _________.
_______ __________ ________ _________ ____ _________ __________ __________ _________.
___ ______ ___ ____ _______ _____ ______ ___.
__________ ___ _________ ____ _______ _________ ______ _____ _______ ________ ______ _________.
_________ ______ ______ ________ _____ ___ ___ ______ ___ __________.
_____ _______ _____ __________ ____ _________ _____ ______ _________ ___ ___.
______ _________ _______ ___ ________ ____ _________ ____ _____ ________ _________ ______.
___ _________ ____ ___ ____.
____ ______ ________ _________ __________.
_____ _____ ____ ____ ___.
______ ___ _________ _____ _________ ____ ____ _____ _______ _______ ___ _________.
_________ ______ ____ _____ _______ ____ _____.
____ _________ _________ __________ _________.
____ ________ ___ _________ __________ __________ ________ _________.
___ _____ ________ _________ _____ __________ _____.
____ __________ ___ _________ ________ _____ ___ _________ ________.
__________ _____ _________ ______ _____ ___ ______.
_______ ____ ________ ____ ________ _____ __________ _______.
________ ____ ______ ________ ______ ______.
_______ ___ _______ _______ ___ _____ ________ __________ ______.
_________ _____ __________ _______ _________ __________ ______.
_________ __________ ______ ____ _________.
__________ _________ __________ __________ ____.
____ _____ _______ _______ _________ __________ _________.
________ ___ ___ ____ _______.
______ ____ __________ _________ _________ _________ ______ _______ _____.
___ ________ _______ _____ ________ ______ _________ ________ ________ ________ _______.
_______ _________ ________ ____ ___ _____ ____.
___ ______ ______ ________ _____ ________.
__________ ________ _____ __________ ______.
___ ___ _________ _____ _______.
____ _________ ______ _________ _________ _______ ______.
__________ _______ _________ _______ _____ _______ __________.
___ _____ _____ __________ ______ _________ _______ ______ _________ ________ _________.
_______ ____ ____ _____ __________ _______ _________ _______.
_______ _________ ______ ______ ______.
____ ______ ___ _______ ____.
_____ ___ ___ _______ _____ _________ ________.
_____ ____ _______ __________ _________ ________ ______ __________ __________.
_______ _______ _____ ________ _________ ______ _______ ___ ______ ______ _______.
_____ _________ ________ ____ _______.
__________ ___ _________ ___ _________ _____ __________.
______ ______ __________ _____ ________ ____ __________.
____ _____ ____ ___ ___ ________ _______ ____.
____ _____ _____ ________ __________ ____ __________ ___ ______ _______ _____ ___.
___ _____ ________ ______ _____ _______ ______ ____ ___ _________.
____ __________ _____ __________ __________.
______ _______ _______ ___ _________ _________ ________ ___ _______.
_______ ________ ____ ____ _____ _______ ________ _____ _______ ____ ____.
__________ ___ _______ _______ ___ ________ ____ ______ ________ _________ _____ _____.
____ ____ _____ ________ _________ ____ ______ _________ _________ _________ ________ ________.
__________ ____ ____ _______ ___.
________ ____ _______ _____ ________ ______ _____ _______.
__________ _____ ________ ____ ___ _______ _____ ___ _____.
_________ ____ _____ ________ _________.
______ ______ ____ _________ ____ __________.
__________ ____ ___ _________ _____ __________ ___ ___ ______ _________.
________ ________ ________ ________ ________ ___ _____ ___.
___ ________ ______ _________ _______ _________ _______ ________.
____ _______ ___ _____ ______ _________ _____ ________ ____ __________ ________.
___ ________ ________ _________ ______ _________.
___ _____ ______ ______ _________.
_______ _______ ____ _________ ___ ___ ________ ________ ____ ____ ____ ________.
________ __________ __________ _______ ________ _______ ___ _______ ________ ____ __________.
___ ___ _________ ________ _________.
_________ ________ _________ _________ _______ ________ ____ _______ _________ ___.
_______ ______ _________ ______ ____ ________.
_________ ___ ____ _________ ______ ______ ________ ___.
_________ ________ _______ _______ ______ _______ _______ ________.
_____ ________ _______ _____ _____ _____ ___ _________ _____ _______ ___ ___.
____ ____ ________ ______ __________ _____ __________ ________ ______ _______ ________ _________.
_________ _________ _________ ____ __________ __________ _________.
___ _____ _____ ____ _________ _____ ____ ________.
____ __________ ______ _____ ______ ________ _____ _________.
_____ _______ _________ ______ _________ ____.
_________ _______ _______ _________ ______ _________ __________ __________ ________ __________.
__________ _______ _____ _________ _____ ___ _____ _________ __________.
______ ______ ____ ____ _________ ________ __________ ____ _______ ___ ___.
_______ ____ ________ __________ _____ _______ __________ ______ _______.
________ ______ ____ _____ ___ _________ ___ _________ _______.
_______ ______ ______ _______ __________ _________ _________ ________ _________ __________ ____ ___.
__________ _____ __________ ___ _____ _____ __________ ______ ______ ________ ___.
____ ___ _______ _____ __________ ____ ______ ___ ________.
___ ____ _______ ________ _______ ______ ____ ________ ________ ___ _____ _______.
_________ ____ ___ __________ ____ ___ ___ _______ _______ ____.
_________ __________ ________ _______ ____ __________ _______ _________.
______ _________ ____ ________ _______ __________ _____.
____ ______ ___ _________ ______ ____ ____ __________ ________.
______ ______ _________ ____ ____ _______ ___ ___ _________ _________ ________.
____ _______ _____ ______ ___ __________ ___ ________ ___.
_______ _____ _________ _________ ____ ___ ____ __________ __________ _______ _______.
_________ _______ __________ ________ __________ __________ _______.
___ ___ __________ ___ __________ ________ _______ ____ ________ ____ ___.
_________ ________ _______ __________ ________.
_______ ______ __________ _________ _______ ____ __________ _______ _______ ____ ______.
_____ ____ ___ _______ _________ __________ _______ _______ ______ ____ _____ ____.
___ ______ ___ _________ ___ _____ ________ ____.
___ _____ ________ ____ ______ ____ ________ ______ ________.
_____ _____ ________ ______ ______ ____ _________ ____ _____.
___ _____ _______ _____ ____ ______ _________ __________ _________ ___ _______.
______ _________ ____ ___ _________ ________ ______ _________ _____ _____ ________.
__________ _________ __________ ____ ________.
_________ ________ _________ ___ ____ ______ ___ _____ ________ _____ ___.
___ __________ ________ _____ ___ ______ ______ ___ ___ ________ __________ _____.
__________ ________ _________ ____ __________ __________ ______ _________ __________ ______ _____.
____ ____ __________ _________ ____ __________ _____.
______ ______ ____ ________ ________ ____ ___ __________ __________ ________.
_________ _________ ______ ______ ______ ______ _________ ______ ____.
___ _________ _________ _____ _______ ________ _______ ______ _____ __________.
_________ ___ _____ _______ __________ __________ ___ ____ ________.
______ ______ _______ ____ _____ __________ _______.
__________ ________ ___ ________ ______ ___ ______ _______ ___ ________.
________ __________ ______ _______ ________ __________ ___ _____ ___ ____.
__________ _______ _______ _____ ___ ________ _____ _____ ________ __________ ________.
______ _________ _______ ______ ____ ______.
_________ _______ ______ _____ ______ _______ __________.
___ ____ _________ _______ ____ ____ ______ _______ ___ _________ _____.
_________ _____ _________ _________ __________.
_________ __________ __________ _____ ______ ______ _________ ________ _________ _________ ____.
_____ __________ _____ ____ _______ _______.
__________ ___ _________ ____ _______ _____ _______ _______ ____ _____.
__________ ___ ____ ________ ______ _____ _____ ______ __________ _________ __________ __________.
_________ _________ ________ ________ _____ __________ ______ _____ ____ ______.
_________ ________ ____ _______ _____ _______.
__________ _______ __________ _______ __________ _______ _____ _________ _____ _______ ____ ___.
_________ __________ ___ _____ ____ __________.
_____ _____ __________ ______ ___ _____ _________ ____ ________ __________ __________.
_______ ______ ____ __________ _________ _____.
_________ _______ ___ _________ ______ ______ ________.
____ __________ ____ _________ _________ _________ __________ _______.
_____ ______ ______ ________ _____ _____ ____ ______ ________.
_________ _____ _____ _________ ____ _____.
___ _______ ________ ______ _____ _________ ________ _________ ___.
______ ______ ______ _____ _________ _____ ____ ______ _______ _________.
_________ ______ ___ ______ _______ _____.
______ ________ ___ __________ ____ _______ _____ ____ _________ _______ _______.
___ _____ _________ _____ ________ __________ _________ __________.
_________ ________ ______ ______ __________.
______ ___ ________ _______ _______ ______ __________ ____ ______ _______ ____ __________.
___ _______ ______ __________ _________ _____ _______ __________ ____ ___ ______ __________.
________ _________ ________ ________ __________.
_________ _______ ________ ______ ____ _____ __________ ________.
_________ ________ _____ ______ ___ ____ ________ ___ __________ _____ __________ ____.
___ ___ ________ ________ ________ _____ ______.
_______ ___ __________ _______ ___ _______ ______ ___ __________ ________ ______ ________.
__________ _____ ___ __________ ________ ______ _________.
__________ ___ _______ ___ ________ ___ ____ ______ ___ ______.
__________ ___ ________ _____ ___ ___.
______ __________ __________ ____ ____.
_____ _________ _______ _________ _____ __________.
_________ _____ _____ ________ ____ _____ ____ _____ __________.
________ ______ __________ ___ _____ ___ _______ ____ __________.
_______ ________ _______ _______ ________ ________ _________.
_________ __________ ___ __________ ____ _________ ________ _________.
____ _______ _________ _____ ________.
______ ___ ______ _____ _____ _____ ______ _________ _______.
_______ ____ ____ _____ __________ _______ __________ ___ ______ ___.
________ __________ _______ ___ ______.
___ _______ __________ __________ ___.
______ ___ ______ ____ ______ _________.
______ ______ __________ _____ __________ ______ ____.
____ _________ ______ ____ ____ ________ __________ ________ ____ ___.
___ ________ ___ _____ ___.
___ __________ ______ __________ ______ ________ _______ __________.
__________ _________ ____ ________ ____ ________ _______ ___.
_______ ________ ___ ________ ___ ____.
_________ __________ _____ _______ __________ ______ ____.
___ ____ ___ ______ _______ __________ ______.
__________ __________ _____ ________ ____.
_____ _________ ________ _____ _____ ___ _______ ____ _________ ________ _______.
_______ _____ _____ ________ __________ _______ ______.
________ _____ _________ ____ ________ ______ ________ _________ __________.
________ __________ __________ ____ _____ _________ ___ _____ ________ ________.
___ ___ _____ _____ ___ ____ __________ ______ _____ ______.
________ ____ _________ ___ ___ ____ ______ ____ _______.
______ _______ _______ _____ ______.
______ __________ _______ ______ _______ ___ _________ _____.
__________ ________ _____ ____ ______ ___ ____ _______ ________ _______ __________.
___ _____ ____ ______ ______ _________.
______ ________ ___ ____ __________ ___.
_______ _______ __________ _______ __________ ________.
__________ ___ __________ __________ _________ __________ ___.
__________ _________ _____ ________ ______ _____ _______ ___.
______ ___ _________ _______ _____ ________ _____ ________ __________.
_______ ______ ___ ______ _________ _________ _____ _____ ___ ________.
_____ _________ ___ _____ ____ __________ __________ ________ _____.
_________ _______ ____ ___ __________ _________ ____ _________ ______ ___ __________.
___ __________ __________ ______ ________ _______ ____ _____ ____ ___.
______ _______ ___ __________ _____ ________ _______ ________.
______ _______ ______ _______ ____ ____ ____ ________ ___ __________ _______ ________.
_________ ____ ____ ___ ___ _______ ___ ___ __________.
________ _______ ___ ____ _____.
______ _______ ______ _________ _______ ___ _______ _______.
______ ______ _____ ______ _________ ________ ____ ___ ________.
_____ ___ ___ ______ ____.
_________ ___ __________ _______ _____ ____ ____ __________ ________.
_______ ______ _______ ________ ____ __________ ___ ___ ________ _______.
_______ _____ ____ ________ ________ ______ _________ ________ ___.
___ ______ ____ _________ ____ ____ _______ __________ _________ __________.
____ _____ ______ _______ ____ ___ ______.
_________ ____ ______ _____ ___ _______ ______ ________ ________.
____ ________ _______ ___ ______ _________ ____.
____ __________ ________ ______ _________ _______ ____ ____ ___ ________.
____ _______ __________ _______ ________ ________ ___ __________ ____ ___ _____.
________ _____ ____ _________ _____.
_________ __________ ________ _____ ______ _________ ________ ____ _____.
__________ ____ ____ _____ ___ _______.
______ ___ _______ ________ ______.
____ _________ ___ __________ ____ ____ ________ _________ ______.
_________ __________ ___ _______ ______ _______ ____ ___ ___.
_________ ____ ______ __________ ____ _________ ____ ______ ________ ________ _______.
_________ __________ _______ ________ _______ ___ __________ ____.
_______ _________ ________ __________ ______ ______ _____ ___ ____ _________ ____.
______ ____ ________ _________ __________ _______.
_____ ____ _______ ________ _________ _____ ____ _____ __________ ____.
___ ___ _________ _________ ____.
_____ ___ ___ ________ ____ _____.
_______ ____ ___ ______ _______ _______ ___ ____ ________ _________.
_______ ______ _______ ______ ______ ____ ______ _______ _________ ______ _______.
_________ _________ _______ _______ _____.
________ ___ _________ _________ _____ ________ ____ _____.
________ _________ _______ __________ _________ ______ ___.
___ ___ ________ _____ ____ ____ _________ _____ ____.
_______ _______ _______ _________ ____ ____ _________ ___.
_______ _______ ______ ____ __________ ________ __________ _______ ________ _______ ________ ________.
____ ___ __________ _________ ________ ______ _____ ___.
____ _______ ________ ______ __________ _____ ____ ___ ____ ___.
__________ _________ ____ ________ _____ ________ __________ _______ ____ ______ __________ ______.
____ ______ ______ _____ ____ ____ ____ ______.
__________ ___ ____ _________ ________ _______ _______ ____.
_____ ____ ___ __________ ____ ____ _________ _________.
______ ____ __________ ______ ______ ________ _________ _____ _________ ____.
_________ ________ _______ _____ ________ __________ _______ __________ _______ ____ _______.
________ ____ _____ __________ ____ _______ _________ _________.
_________ _________ __________ ____ __________ _____ ______.
_________ _____ ___ _________ _________.
____ ______ _________ ______ _____ _____ ___ _______ __________ ___ __________.
______ _________ _______ ________ ______ __________ ___ ______ _______.
________ _____ _____ ___ __________ ____ _____ ___.
____ ___ _____ ______ _____ ____ _____.
______ _______ ___ ________ ___ _________.
______ ________ _________ _____ _____ ___.
_________ ________ ____ ____ _______ _____ ___ ____ _____ _____ ___.
___ _____ ___ ____ ______ __________ ________ _____ __________ ___.
_____ _______ ________ ________ _________ ____ ______ _____ _________ __________ ___ _______.
________ _____ _________ ___ ____ ______ __________ ________ _________ ____ ________.
__________ _____ ________ _________ ________ ____ _____.
_______ _____ _____ _____ ______ ________ ________ ___ ______ __________ ___ ___.
_____ ______ ______ ____ ________ _____ __________ ______ _______ ______.
___ _____ ___ _________ ___ ________ ______.
________ _______ ________ ________ ___ ___ ______ ________ _______.
IGNOU ACADEMY
Your IGNOU journey, made easier.
  • Solved Assignments
  • Study Notes
  • Guess Papers
  • Question Papers
Skip in 10
Top
📞
Call Support Instant phone assistance IGNOU MPA 11 2017 2018 - नीति कार्यान्वयन में नौकरà | IGNOU Academy
→
🟢
WhatsApp Chat Fast live messaging
→
Email Us Business enquiries & support
→