Question
प्रत्यक्षवादी दृष्टिकोण में कॉम्टे और दुर्खाइम के योगदान की चर्चा कीजिए।
Answer :
Word Count : 1242
_____ ______ ___ ___ ___ ______ _________ ____ ___ _______.
______ _____ _______ ________ ________ _______ _________ ____ __________ _____.
__________ ____ _______ _________ _________ _____ ___ _______.
____ _________ ___ ____ __________ _________ ___ ________.
_________ ____ ________ ___ _______.
_______ _______ ____ _____ _______.
________ ______ _________ __________ ________ _________ _________ ___ ______.
_______ _________ ________ _____ _____ __________ __________ ________ ________ _______.
___ ________ _____ ________ ________ ___ ____ ______.
__________ ________ _________ ____ ____ _____ ________ __________.
_________ ___ ________ __________ __________ ___.
____ ________ __________ ______ _____ _____ ___ _____ __________.
_______ _________ ____ ___ _______ _______ _________ ______ ______ _____ ______ ______.
___ __________ __________ _____ __________ ____ _________ __________ ____ __________.
______ _________ ______ ___ _____ ____ _______ ___ ____.
____ _______ ___ _____ _________ _______ _______.
______ ________ ______ _____ ____ __________.
_____ ___ _____ ______ _____ ___ __________.
___ __________ _______ ____ ________ ______ _________ ________ ____.
______ __________ ______ _____ ____ ___ ___ ______ _________.
_________ __________ _____ __________ ____.
___ ______ ______ _______ ______.
__________ ___ ______ ______ ____ ________ ______ _________ _________ _____ __________ _____.
________ _________ __________ ____ ______ ___ ________ _________ __________ _________ _______.
_____ __________ _______ ___ _______ _________ ____ ___ ________ ______.
____ ___ _____ _______ ____ ____ ________ ________ ________.
__________ _______ __________ ______ _____ ___ __________ _______ __________ ____.
_______ ________ _______ ___ ___.
_________ _____ __________ ________ __________ _________.
________ ___ ____ ___ ____ _________ _____ _____ _______ ________.
____ _____ ______ ________ ________ ___.
_______ _______ ____ ___ _____ __________ _____ ____ __________ _____ ____.
________ __________ _______ __________ ______ _________ _______ _______ _________ _____ ________ ___.
________ _____ _________ ______ ___ __________ _____ ________ ____ ______ ________.
___ _______ __________ ________ ______ ______ _______ ________ _________ _______.
________ _______ _______ ________ __________ _________ ___ _________ _________ _____ ____.
___ _____ ________ _____ ______ ___.
____ ___ ___ ______ ______ ______ _____.
_________ ________ ______ ____ ___ ________ _____.
__________ ____ ____ _____ _____ _____ _________ ____ ______ ____.
__________ ___ _________ ________ ____.
____ _____ _______ ________ ___.
_______ ___ ____ __________ _____ ___.
________ _______ ______ _______ ________ __________ _______ _____ ________ _________.
___ __________ ______ ______ ____ _____ _______ __________ ______.
____ _______ _____ ____ ____ __________ ______ ____ __________.
________ ___ ________ ______ __________ ______ __________ ________ _____ _______ ______ ___.
________ ________ ___ ___ _________ ________ ______ ___ ________ __________ _______.
_______ ___ _________ ___ _____ ____ __________ ___ ___ ___.
____ ____ ____ ________ _____ __________ _______.
_______ ____ ____ ________ ______ _________.
_________ __________ ___ _____ ____ _________ _________.
________ _____ ___ _________ _____ ________ ________.
__________ _______ ____ _______ _______ ________ ______ _________ _________ ________ ________ _________.
_______ ___ _____ ______ ______.
___ _________ _________ ________ ______ _____ ___.
_________ ____ _______ ________ ____ _____ __________.
__________ ___ ____ _____ _____.
__________ _____ ________ _______ ______.
_____ _______ _____ _________ ___.
_____ ____ ____ __________ ______ _____ ______ ____ _____ __________ ________ ______.
_________ ________ ______ __________ ____ _________ __________ ______ ____ ______.
_____ _________ ________ _________ _____ _______ _______ __________.
_______ _____ ________ ____ ______ ___.
____ ____ ________ _______ ___ __________ ________.
______ ______ __________ ____ __________.
____ ________ _____ ______ ______ _________ _____ __________.
______ _____ ____ _______ ___ _______ _________ _________ ______.
__________ ________ _______ __________ ________ ___ ___ __________ ________ _________ ____.
_____ ______ ____ ________ __________.
__________ ____ ________ ______ ______ ______ __________ ____ _______ ______.
________ ____ ______ ________ _________ _________ ___.
_______ ________ ________ _________ __________ ______ ________ _______.
_______ _____ ________ ________ ____ _________ _____ _________ _______ _______.
_______ _______ _____ ____ _______ _________.
___ _________ __________ ________ ________.
_________ __________ ______ ____ _____ ______.
_________ ____ ____ __________ ________ __________ ______ _______.
_______ ________ __________ ________ _______ __________ ________ _______ ____ ________.
___ ______ ________ _____ __________ _______ _________ _________ _________ ______ ______ _________.
_________ ________ _______ ______ _______ __________.
______ ______ ________ ___ _____ ____ ______ _______ __________.
_____ ______ __________ ___ __________.
______ _______ _____ ________ _______ _________ _____ __________ ___ ________ ______.
______ __________ ____ _______ ________ ______ _____ ________ _________ ________ __________.
______ __________ ________ ________ _________ _________.
________ ____ ____ ____ ________ ___ ___ ____ _________.
______ _______ _________ __________ __________ _____ _____ ____ ___.
________ ______ _______ ____ _________ __________.
___ _________ _______ ___ ____ ________ ______.
__________ _________ ______ _________ __________ _________ _________.
________ __________ _____ ___ __________ __________ _______ __________ _______.
___ __________ ________ ___ ______ _____ _________ ____.
__________ ______ ___ ________ _______ ____ _______.
__________ ____ ____ ________ ______ __________ ________ _____.
_____ _________ ______ ____ _________ _________ ________ ________ _______ ____ ______.
______ ________ ________ _____ ___.
______ _________ ___ ______ _____ _________ ______ _____ ______ _________ ________.
____ _______ _________ _____ _______ _____ ______ ________ _____.
_______ _____ _________ ____ ___ _________ ______ _____ __________ __________.
________ _____ _________ _________ __________ ___ ___ _______.
____ ________ _____ ______ _____ _______ ________.
_______ ___ __________ _________ ________ __________ __________ ________.
______ ________ __________ ______ _________ ____ _______ ________ _________.
______ ___ ________ ________ ____ _____ ________ _______ ________ ___ ________.
________ ____ _____ ___ __________ _________ ___ ________.
___ _____ _________ ____ ___.
________ _______ ___ ________ ___ ______ ______ _________ ________ _____.
___ ________ _____ _______ _________ _____.
________ _____ ________ _________ ____ __________ ___.
________ ___ __________ _____ ____ _______ ________ ____ ____ _______ ____ ______.
_____ ______ _________ ___ ____ ______ __________ ______ _________ _______.
_____ _______ ____ _____ _________.
_______ ______ _________ __________ _________ _____ ___ ______ ______ ______ ____ ____.
_________ ________ _________ _________ _________ ______.
_________ _________ ___ _________ ________ ____ __________.
_______ _________ ___ _____ ______ ___ _________ _______ __________ _________ _______ ________.
_____ __________ ________ ________ __________ _________ ____ ___ ____ ___ ___.
___.
Skip in 10
प्रत्यक्षवादी दृष्टिकोण (Positivism) समाजशास्त्र के विकास में एक महत्वपूर्ण बौद्धिक धारा है। यह विचारधारा मानती है कि समाज और उसकी प्रक्रियाओं का अध्ययन उसी प्रकार होना चाहिए जैसे प्राकृतिक विज्ञानों में किया जाता है। प्रत्यक्षवाद वस्तुनिष्ठता, अनुभवजन्य प्रमाण और वैज्ञानिक पद्धति पर आधारित है। इस दृष्टिकोण की जड़ें ऑगस्ट कॉम्टे (Auguste Comte) और एमिल दुर्खाइम (Emile Durkheim) जैसे महान समाजशास्त्रियों के कार्यों में दिखाई देती हैं। दोनों ने अपने-अपने स्तर पर प्रत्यक्षवादी समाजशास्त्र की नींव रखी और इसके विकास को नई दिशा दी। निम्नलिखित विवेचन में हम कॉम्टे और दुर्खाइम के योगदान को विस्तार से समझने का प्रयास करेंगे। --- ### 1. प्रत्यक्षवाद की पृष्ठभूमि प्रत्यक्षवाद का उद्भव उन्नीसवीं शताब्दी के यूरोप में हुआ, जब औद्योगिक क्रांति और फ्रांसीसी क्रांति जैसी घटनाओं ने समाज को गहराई से प्रभावित किया। पारंपरिक धार्मिक व दार्शनिक व्याख्याओं से हटकर समाज को एक वैज्ञानिक पद्धति से समझने की आवश्यकता अनुभव की जाने लगी। इस संदर्भ में कॉम्टे और दुर्खाइम ने समाजशास्त्र को एक स्वतंत्र और वैज्ञानिक अनुशासन के रूप में स्थापित करने का प्रयास किया। --- ### 2. ऑगस्ट कॉम्टे का योगदान ऑगस्ट कॉम्टे (1798–1857) को प्रायः "समाजशास्त्र का जनक" कहा जाता है। उन्होंने समाज के अध्ययन हेतु प्रत्यक्षवादी दृष्टिकोण प्रस्तुत किया। #### (क) समाजशास्त्र की स्थापना कॉम्टे ने सबसे पहले "सोशियोलॉजी" शब्द का प्रयोग किया। उनका मानना था कि समाज का अध्ययन अनुभव और पर्यवेक्षण (observation) के आधार पर किया जाना चाहिए। समाज को समझने के लिए धार्मिक और दार्शनिक व्याख्याओं से हटकर वैज्ञानिक दृष्टि अपनाना आवश्यक है। #### (ख) तीन अवस्थाओं का नियम (Law of Three Stages) कॉम्टे का सबसे प्रसिद्ध सिद्धांत "तीन
__________ ____ ___ ____ ___ _________ ________ ___ __________ __________._____ ______ ___ ___ ___ ______ _________ ____ ___ _______.
______ _____ _______ ________ ________ _______ _________ ____ __________ _____.
__________ ____ _______ _________ _________ _____ ___ _______.
____ _________ ___ ____ __________ _________ ___ ________.
_________ ____ ________ ___ _______.
_______ _______ ____ _____ _______.
________ ______ _________ __________ ________ _________ _________ ___ ______.
_______ _________ ________ _____ _____ __________ __________ ________ ________ _______.
___ ________ _____ ________ ________ ___ ____ ______.
__________ ________ _________ ____ ____ _____ ________ __________.
_________ ___ ________ __________ __________ ___.
____ ________ __________ ______ _____ _____ ___ _____ __________.
_______ _________ ____ ___ _______ _______ _________ ______ ______ _____ ______ ______.
___ __________ __________ _____ __________ ____ _________ __________ ____ __________.
______ _________ ______ ___ _____ ____ _______ ___ ____.
____ _______ ___ _____ _________ _______ _______.
______ ________ ______ _____ ____ __________.
_____ ___ _____ ______ _____ ___ __________.
___ __________ _______ ____ ________ ______ _________ ________ ____.
______ __________ ______ _____ ____ ___ ___ ______ _________.
_________ __________ _____ __________ ____.
___ ______ ______ _______ ______.
__________ ___ ______ ______ ____ ________ ______ _________ _________ _____ __________ _____.
________ _________ __________ ____ ______ ___ ________ _________ __________ _________ _______.
_____ __________ _______ ___ _______ _________ ____ ___ ________ ______.
____ ___ _____ _______ ____ ____ ________ ________ ________.
__________ _______ __________ ______ _____ ___ __________ _______ __________ ____.
_______ ________ _______ ___ ___.
_________ _____ __________ ________ __________ _________.
________ ___ ____ ___ ____ _________ _____ _____ _______ ________.
____ _____ ______ ________ ________ ___.
_______ _______ ____ ___ _____ __________ _____ ____ __________ _____ ____.
________ __________ _______ __________ ______ _________ _______ _______ _________ _____ ________ ___.
________ _____ _________ ______ ___ __________ _____ ________ ____ ______ ________.
___ _______ __________ ________ ______ ______ _______ ________ _________ _______.
________ _______ _______ ________ __________ _________ ___ _________ _________ _____ ____.
___ _____ ________ _____ ______ ___.
____ ___ ___ ______ ______ ______ _____.
_________ ________ ______ ____ ___ ________ _____.
__________ ____ ____ _____ _____ _____ _________ ____ ______ ____.
__________ ___ _________ ________ ____.
____ _____ _______ ________ ___.
_______ ___ ____ __________ _____ ___.
________ _______ ______ _______ ________ __________ _______ _____ ________ _________.
___ __________ ______ ______ ____ _____ _______ __________ ______.
____ _______ _____ ____ ____ __________ ______ ____ __________.
________ ___ ________ ______ __________ ______ __________ ________ _____ _______ ______ ___.
________ ________ ___ ___ _________ ________ ______ ___ ________ __________ _______.
_______ ___ _________ ___ _____ ____ __________ ___ ___ ___.
____ ____ ____ ________ _____ __________ _______.
_______ ____ ____ ________ ______ _________.
_________ __________ ___ _____ ____ _________ _________.
________ _____ ___ _________ _____ ________ ________.
__________ _______ ____ _______ _______ ________ ______ _________ _________ ________ ________ _________.
_______ ___ _____ ______ ______.
___ _________ _________ ________ ______ _____ ___.
_________ ____ _______ ________ ____ _____ __________.
__________ ___ ____ _____ _____.
__________ _____ ________ _______ ______.
_____ _______ _____ _________ ___.
_____ ____ ____ __________ ______ _____ ______ ____ _____ __________ ________ ______.
_________ ________ ______ __________ ____ _________ __________ ______ ____ ______.
_____ _________ ________ _________ _____ _______ _______ __________.
_______ _____ ________ ____ ______ ___.
____ ____ ________ _______ ___ __________ ________.
______ ______ __________ ____ __________.
____ ________ _____ ______ ______ _________ _____ __________.
______ _____ ____ _______ ___ _______ _________ _________ ______.
__________ ________ _______ __________ ________ ___ ___ __________ ________ _________ ____.
_____ ______ ____ ________ __________.
__________ ____ ________ ______ ______ ______ __________ ____ _______ ______.
________ ____ ______ ________ _________ _________ ___.
_______ ________ ________ _________ __________ ______ ________ _______.
_______ _____ ________ ________ ____ _________ _____ _________ _______ _______.
_______ _______ _____ ____ _______ _________.
___ _________ __________ ________ ________.
_________ __________ ______ ____ _____ ______.
_________ ____ ____ __________ ________ __________ ______ _______.
_______ ________ __________ ________ _______ __________ ________ _______ ____ ________.
___ ______ ________ _____ __________ _______ _________ _________ _________ ______ ______ _________.
_________ ________ _______ ______ _______ __________.
______ ______ ________ ___ _____ ____ ______ _______ __________.
_____ ______ __________ ___ __________.
______ _______ _____ ________ _______ _________ _____ __________ ___ ________ ______.
______ __________ ____ _______ ________ ______ _____ ________ _________ ________ __________.
______ __________ ________ ________ _________ _________.
________ ____ ____ ____ ________ ___ ___ ____ _________.
______ _______ _________ __________ __________ _____ _____ ____ ___.
________ ______ _______ ____ _________ __________.
___ _________ _______ ___ ____ ________ ______.
__________ _________ ______ _________ __________ _________ _________.
________ __________ _____ ___ __________ __________ _______ __________ _______.
___ __________ ________ ___ ______ _____ _________ ____.
__________ ______ ___ ________ _______ ____ _______.
__________ ____ ____ ________ ______ __________ ________ _____.
_____ _________ ______ ____ _________ _________ ________ ________ _______ ____ ______.
______ ________ ________ _____ ___.
______ _________ ___ ______ _____ _________ ______ _____ ______ _________ ________.
____ _______ _________ _____ _______ _____ ______ ________ _____.
_______ _____ _________ ____ ___ _________ ______ _____ __________ __________.
________ _____ _________ _________ __________ ___ ___ _______.
____ ________ _____ ______ _____ _______ ________.
_______ ___ __________ _________ ________ __________ __________ ________.
______ ________ __________ ______ _________ ____ _______ ________ _________.
______ ___ ________ ________ ____ _____ ________ _______ ________ ___ ________.
________ ____ _____ ___ __________ _________ ___ ________.
___ _____ _________ ____ ___.
________ _______ ___ ________ ___ ______ ______ _________ ________ _____.
___ ________ _____ _______ _________ _____.
________ _____ ________ _________ ____ __________ ___.
________ ___ __________ _____ ____ _______ ________ ____ ____ _______ ____ ______.
_____ ______ _________ ___ ____ ______ __________ ______ _________ _______.
_____ _______ ____ _____ _________.
_______ ______ _________ __________ _________ _____ ___ ______ ______ ______ ____ ____.
_________ ________ _________ _________ _________ ______.
_________ _________ ___ _________ ________ ____ __________.
_______ _________ ___ _____ ______ ___ _________ _______ __________ _________ _______ ________.
_____ __________ ________ ________ __________ _________ ____ ___ ____ ___ ___.
___.
IGNOU ACADEMY
Your IGNOU journey, made easier.
- Solved Assignments
- Study Notes
- Guess Papers
- Question Papers
Continue Reading — It's Free
Sign in with Google to unlock more of this answer.
✓ Free access
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
Quick Google sign-in. No separate registration form.