Question
) भूमिका की संकल्पता को उपयुक्त उदाहरणों सहित स्पष्ट कीजिए।
Answer :
Word Count : 963
______ _______ _________ _______ _________ ___ ________ ______ _____ ______ _______.
____ _________ ______ ______ _________ _____ ________.
______ _________ _______ ____ ____ ______.
_________ _________ ________ _____ _____ _____ _________ ___ ____ ______.
_________ ____ _________ _______ _______ ___ ___.
___ __________ ___ ________ _____ ________.
________ _________ __________ ____ ________ ___ ______ ____ ______ _______.
___ __________ ____ ________ ______ __________ ______.
________ ____ _________ ___ ______.
_________ _______ _________ ___ ________ __________ _______.
__________ _______ __________ __________ ___ ___ _________ _______ ______ ______ _________.
____ _____ _______ __________ _______.
______ _________ _________ _____ ______ __________ ______ ______ _____ __________.
__________ ____ _____ _____ _______ _______ ____ _________ ___.
__________ _________ ___ ______ _______ _____ ________ ____.
__________ _________ ____ ______ ________ ______ ___ ______ _______ _____ ______.
______ _____ ____ _____ _________ ____.
_______ ___ ________ ______ ________ ________ ____ __________ __________ __________ _______ ____.
_______ _____ ______ ________ ____ ____ _________.
______ _____ __________ ____ ________ ______ ______.
________ ______ _______ ________ __________ ___ __________ _____ ______ ____ _________.
_______ ____ _________ ____ _______ ___ _____ ____ ________.
___ ____ ______ ________ ________ _________ __________.
__________ __________ __________ _________ ______ __________.
______ _____ ________ __________ ___ _______ __________.
________ ____ _____ ___ ____ _________ ____ _______ ________ _______.
___ ______ __________ _________ __________ _____ ___ ________.
___ ___ ______ ____ __________ ______ ________ _______.
__________ ___ _______ __________ ______ ______ ____ ______.
________ __________ _______ _______ _____ _____ _______ ___ __________ ___ ___ _______.
___ ________ ________ ___ _________ _______ ________ ____ ________ _____ ____.
__________ _______ __________ __________ ____ ______ _____.
___ ___ ______ ___ ______ _______ ______ _________ ______.
________ ________ ______ ________ _________ _______ _____ _________ ______.
_____ ____ _____ ____ ______ ______ ________ _________ __________ ___.
___ __________ ________ ________ ___ ___.
_______ _________ ________ ________ ___ ____ __________ ____.
_______ ___ ____ _______ ________ _____ _________ ___ ___ ______ _____.
_____ ____ ____ __________ _________ _____ ____ ________ _____ ______ ________.
________ _________ _________ _______ _______ _________ ___ _____.
_______ ____ _____ ___ ______ ________ __________ ____ _________ __________ ___ ________.
______ ________ _________ _____ __________ ___ ___ _____ _______ ____ __________ ______.
________ ____ _____ __________ ____ ________ ___.
_______ _____ __________ _____ __________ _______.
____ ___ _______ ___ _________ _____.
__________ _________ ____ ___ _________ _____ __________ ____.
__________ _________ _______ ___ ____ __________ ___ _____ __________ __________ ________ ______.
_________ _________ ____ __________ ___ ____ _______ ___ _________ _____ _______ __________.
_____ ______ _____ ____ ______ ______ ___ _____ _______ ____.
______ ____ _______ ___ ______.
_____ _____ ___ _______ _________ _____ _______ _______.
____ ____ __________ __________ ____ _______ ____ ___.
__________ ____ ____ ________ ____.
_________ ____ __________ _________ ______ ___ ______ _____ _____ __________.
______ ________ ________ _________ ______ _____ ________ ________ __________ ________ _________ __________.
_________ ___ ____ _______ _______ ________ _____ ____ _________ ____.
_________ __________ ___ ________ ____ _____ _________ _________ _____ ____.
___ _______ _____ _____ _______ ________ _____ _____ _________ ______ _________ _____.
______ ______ __________ ____ ______.
____ ____ _________ _____ _______.
___ _________ ____ __________ ________ _____ ________.
___ _____ __________ ______ ___ ______.
_________ _________ _________ _______ __________ __________ ____ ________ ___ _____ _________ ____.
__________ _____ _____ ___ ____ _______ ____ __________ _____ ________.
______ ________ _____ _____ ______.
_______ ___ ____ ________ __________ ___ _____ ________ ___ ______ ________.
_________ ___ _______ _________ _____ ________ _____ __________ _______ ______ _______ ______.
____ _________ _________ ___ _____.
________ ____ _________ _______ _____ _______ ___ ________ ____ _________.
_________ _________ _____ ________ _________ ___ ________ _______ __________ ____.
___ __________ ________ ______ ________ __________.
_____ _______ _______ __________ _____ __________ _________.
___ ___ ___ _____ __________ ________ ___.
___ _______ _______ ________ _________ ___ _______ _________.
_______ _________ __________ ________ ____ ________ ______ ____.
____ __________ __________ ____ _________.
______ _______ ______ ______ ____ _____ _________ __________ ___ _________ __________.
_______ ________ ________ ________ ________ ___ _________ __________ _____.
________ ______ ______ _______ ___ _______ ____ ________ __________ __________.
____ _____ _____ ____ ______ _____ ________ ___ ___ __________ ________ ____.
_________ _____ ________ _______ ____ ____ __________ _____ _________ __________ ________.
______ ____ _______ _______ ______ ____ _________ _________ _________ ______ ___.
___ ___ _______ ____ ___ ________ __________ ______ ______.
__________ _____ ______ ______ ____.
________ ___ _____ __________ _____ ______ __________ _______ ____ ____.
____ _________ ___ __________ ________ _____.
____ ___ ____ ________ ______ _____.
_____ ___ _________ _________ __________ _________ ___ _______ __________.
Skip in 10
सामाजिक जीवन में प्रत्येक व्यक्ति अनेक भूमिकाएँ निभाता है। समाजशास्त्र में "भूमिका" (Role) एक ऐसी संकल्पना है जो यह दर्शाती है कि किसी सामाजिक स्थिति में व्यक्ति से क्या अपेक्षाएँ की जाती हैं। भूमिका एक व्यक्ति के व्यवहार, कर्तव्यों, अधिकारों और जिम्मेदारियों का वह समूह है जो समाज उस व्यक्ति की स्थिति के अनुसार निर्धारित करता है। भूमिका की संकल्पना 'रोल थ्योरी' (Role Theory) पर आधारित है, जिसे विकसित करने में राल्फ लिन्टन, टाल्कॉट पार्सन्स, जी.एच. मीड, और एर्विंग गोफमैन जैसे समाजशास्त्रियों का विशेष योगदान रहा है। राल्फ लिन्टन ने 'स्थिति' (Status) और 'भूमिका' (Role) में भेद करते हुए कहा कि स्थिति एक सामाजिक स्थान है जबकि भूमिका उस स्थिति से जुड़ी हुई क्रियाएं हैं। भूमिका के प्रकार: 1. आवंटित भूमिका (Ascribed Role): यह भूमिका व्यक्ति को जन्म के आधार पर प्राप्त होती है, जैसे—जाति, लिंग, आयु आदि। उदाहरणस्वरूप, एक व्यक्ति ब्राह्मण परिवार में जन्म लेता है तो समाज उसके साथ ब्राह्मण धर्म और कर्तव्यों को जोड़ देता है। 2. अर्जित भूमिका (Achieved Role): यह भूमिका व्यक्ति अपनी योग्यता, प्रयास और प्रतिभा से अर्जित करता है। जैसे—डॉक्टर, इंजीनियर, शिक्षक आदि की भूमिकाएँ व्यक्ति की शिक्षा और मेहनत के आधार पर प्राप्त होती हैं। 3. मूल भूमिका (Core Role): व्यक्ति की सामाजिक पहचान
_____ ___ _______ _________ ___ ____ _____ _________ ______ _______.______ _______ _________ _______ _________ ___ ________ ______ _____ ______ _______.
____ _________ ______ ______ _________ _____ ________.
______ _________ _______ ____ ____ ______.
_________ _________ ________ _____ _____ _____ _________ ___ ____ ______.
_________ ____ _________ _______ _______ ___ ___.
___ __________ ___ ________ _____ ________.
________ _________ __________ ____ ________ ___ ______ ____ ______ _______.
___ __________ ____ ________ ______ __________ ______.
________ ____ _________ ___ ______.
_________ _______ _________ ___ ________ __________ _______.
__________ _______ __________ __________ ___ ___ _________ _______ ______ ______ _________.
____ _____ _______ __________ _______.
______ _________ _________ _____ ______ __________ ______ ______ _____ __________.
__________ ____ _____ _____ _______ _______ ____ _________ ___.
__________ _________ ___ ______ _______ _____ ________ ____.
__________ _________ ____ ______ ________ ______ ___ ______ _______ _____ ______.
______ _____ ____ _____ _________ ____.
_______ ___ ________ ______ ________ ________ ____ __________ __________ __________ _______ ____.
_______ _____ ______ ________ ____ ____ _________.
______ _____ __________ ____ ________ ______ ______.
________ ______ _______ ________ __________ ___ __________ _____ ______ ____ _________.
_______ ____ _________ ____ _______ ___ _____ ____ ________.
___ ____ ______ ________ ________ _________ __________.
__________ __________ __________ _________ ______ __________.
______ _____ ________ __________ ___ _______ __________.
________ ____ _____ ___ ____ _________ ____ _______ ________ _______.
___ ______ __________ _________ __________ _____ ___ ________.
___ ___ ______ ____ __________ ______ ________ _______.
__________ ___ _______ __________ ______ ______ ____ ______.
________ __________ _______ _______ _____ _____ _______ ___ __________ ___ ___ _______.
___ ________ ________ ___ _________ _______ ________ ____ ________ _____ ____.
__________ _______ __________ __________ ____ ______ _____.
___ ___ ______ ___ ______ _______ ______ _________ ______.
________ ________ ______ ________ _________ _______ _____ _________ ______.
_____ ____ _____ ____ ______ ______ ________ _________ __________ ___.
___ __________ ________ ________ ___ ___.
_______ _________ ________ ________ ___ ____ __________ ____.
_______ ___ ____ _______ ________ _____ _________ ___ ___ ______ _____.
_____ ____ ____ __________ _________ _____ ____ ________ _____ ______ ________.
________ _________ _________ _______ _______ _________ ___ _____.
_______ ____ _____ ___ ______ ________ __________ ____ _________ __________ ___ ________.
______ ________ _________ _____ __________ ___ ___ _____ _______ ____ __________ ______.
________ ____ _____ __________ ____ ________ ___.
_______ _____ __________ _____ __________ _______.
____ ___ _______ ___ _________ _____.
__________ _________ ____ ___ _________ _____ __________ ____.
__________ _________ _______ ___ ____ __________ ___ _____ __________ __________ ________ ______.
_________ _________ ____ __________ ___ ____ _______ ___ _________ _____ _______ __________.
_____ ______ _____ ____ ______ ______ ___ _____ _______ ____.
______ ____ _______ ___ ______.
_____ _____ ___ _______ _________ _____ _______ _______.
____ ____ __________ __________ ____ _______ ____ ___.
__________ ____ ____ ________ ____.
_________ ____ __________ _________ ______ ___ ______ _____ _____ __________.
______ ________ ________ _________ ______ _____ ________ ________ __________ ________ _________ __________.
_________ ___ ____ _______ _______ ________ _____ ____ _________ ____.
_________ __________ ___ ________ ____ _____ _________ _________ _____ ____.
___ _______ _____ _____ _______ ________ _____ _____ _________ ______ _________ _____.
______ ______ __________ ____ ______.
____ ____ _________ _____ _______.
___ _________ ____ __________ ________ _____ ________.
___ _____ __________ ______ ___ ______.
_________ _________ _________ _______ __________ __________ ____ ________ ___ _____ _________ ____.
__________ _____ _____ ___ ____ _______ ____ __________ _____ ________.
______ ________ _____ _____ ______.
_______ ___ ____ ________ __________ ___ _____ ________ ___ ______ ________.
_________ ___ _______ _________ _____ ________ _____ __________ _______ ______ _______ ______.
____ _________ _________ ___ _____.
________ ____ _________ _______ _____ _______ ___ ________ ____ _________.
_________ _________ _____ ________ _________ ___ ________ _______ __________ ____.
___ __________ ________ ______ ________ __________.
_____ _______ _______ __________ _____ __________ _________.
___ ___ ___ _____ __________ ________ ___.
___ _______ _______ ________ _________ ___ _______ _________.
_______ _________ __________ ________ ____ ________ ______ ____.
____ __________ __________ ____ _________.
______ _______ ______ ______ ____ _____ _________ __________ ___ _________ __________.
_______ ________ ________ ________ ________ ___ _________ __________ _____.
________ ______ ______ _______ ___ _______ ____ ________ __________ __________.
____ _____ _____ ____ ______ _____ ________ ___ ___ __________ ________ ____.
_________ _____ ________ _______ ____ ____ __________ _____ _________ __________ ________.
______ ____ _______ _______ ______ ____ _________ _________ _________ ______ ___.
___ ___ _______ ____ ___ ________ __________ ______ ______.
__________ _____ ______ ______ ____.
________ ___ _____ __________ _____ ______ __________ _______ ____ ____.
____ _________ ___ __________ ________ _____.
____ ___ ____ ________ ______ _____.
_____ ___ _________ _________ __________ _________ ___ _______ __________.
IGNOU ACADEMY
Your IGNOU journey, made easier.
- Solved Assignments
- Study Notes
- Guess Papers
- Question Papers
Continue Reading — It's Free
Sign in with Google to unlock more of this answer.
✓ Free access
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
Quick Google sign-in. No separate registration form.