Question
मध्य युग में विभिन्न धातुओं के उपयोग का संक्षिप्त विवरण दीजिए।
Answer :
Word Count : 1250
_____ _____ _____ ________ _______ __________ ______ _____.
____ __________ ____ _______ _________ _______ ___ ___ ____ ________ __________ ______.
______ __________ ______ __________ ____.
__________ ___ ______ _________ __________ _____.
________ ___ _________ _______ _____ _____ ___.
_____ _________ _______ ___ ________ __________ ______ _______ _______ _____ ____.
___ _____ _____ ______ ____ ______ __________ _______.
_______ _________ ______ _________ ________ _________ ____.
________ _______ __________ ___ ________ _________ _________ ________ _______ ___ ________ ____.
_____ ___ ___ _______ _________ _______ _____ _____.
____ ___ __________ _______ __________ _________ __________ _____ ______.
_______ _____ ______ ____ _________ _________ _____ _____ ___.
___ ________ _______ __________ __________ _________ ___ ________ ____ _______ ____.
_______ _____ ____ ____ ______ __________ ___ __________ ________ __________ ______.
__________ _________ _______ _____ ____ _________ ____ _____ _________ _______.
_____ _________ __________ _______ _____ ______ ___ ________ _____ _____ ________.
______ ___ _______ __________ ______ ______ _________ ________ ___ _____.
___ _______ _______ _____ _______ _____ __________ ________ __________ __________ ________.
_________ _______ __________ __________ _______ ____.
_____ __________ _______ ___ ____ ________.
__________ ___ __________ ____ _____ _________ ________ _________.
__________ _______ __________ _____ ___ _____.
_____ _________ _________ _______ ______ _____ ____ ______ ______ _______ _____.
___ ______ ________ _______ ____ _____ __________.
__________ ___ _______ _________ _______ __________ _______ ____ _________ _____ _______.
________ ____ _________ _______ _______ ___ _____ ___ _____.
____ ___ _______ ____ ____ ______ _____ _________ _______ ____ ________ __________.
_____ ______ __________ _______ ____ ______ _____ ____.
___ ______ ____ __________ __________ ____ _______ _______ ________ ____ __________.
______ ___ ________ ___ __________ ____ ______ ____ ____ _____ _____.
__________ ____ ________ ______ ___ __________.
_________ ________ ________ ______ _________.
________ _________ __________ _______ _______ ______ ____ ________ ____ _______ ____ ______.
_________ ___ _________ __________ ________ ________ ______ ________ _______.
___ ____ __________ ________ _____.
_____ ___ ___ ____ _______ ______ _______ ____ ____.
_________ _______ _______ ________ ________ __________ _____ ________ ____ ______.
_______ ____ _______ ________ _________ ___ ___ ________ __________ ________ _____.
___ ________ _________ _________ _______ _______ _____ _________ ________ ___ ________ __________.
__________ ___ ____ ___ _____ ___ ______ ________ _______.
_______ _______ _________ _______ _________ ________ __________ _______.
___ ______ _________ _____ __________ _____ _________ __________ _________ __________ ____.
_______ _______ _________ _________ ______ _____ __________ ________ ___ _____.
_________ _____ ____ ________ ________ ____ _____ _______.
_______ __________ ____ _______ __________.
______ ____ ________ _________ _________ _______ _______ ___.
___ __________ ________ ________ _________ __________.
_______ _________ ________ ____ __________ _____ ___ ____.
_______ ______ ____ __________ ________ ___ __________.
_______ _______ ________ _______ _________.
______ _________ _____ ____ _____.
_____ __________ ___ ______ _________ __________ _______ _________.
___ _______ ____ _________ ________ ___ _________ ________ _____.
____ ____ _______ ______ ______.
__________ _______ _______ ____ ____ ________ _____ _____ _______ __________ _____ ______.
___ ________ ___ ___ _______ ____ _______ _________ __________ __________ ______.
___ ____ _____ _________ ________ ____ ____ ________ _____ ___ __________.
____ ________ _____ _________ ____ ________ ____ ____ ____.
______ __________ ___ _______ _____ ________ ___.
________ _________ _______ _____ ___ ____ __________ _____.
_______ _______ ____ _____ __________ ___.
______ _____ ______ ________ __________ _____.
________ __________ ______ ____ ___ _________.
________ ______ ______ __________ __________ ____ ________.
__________ ________ __________ ______ ________ ___ ___ ___.
_____ __________ ______ _______ ____ ________ ________ _______ _______ _____ _________ _____.
__________ _____ ____ ____ ________ __________ _______ ____ _________.
_________ __________ ______ __________ __________ ______ __________ ____ ______ _________ ___ ____.
____ _____ ________ ______ _______ ________ ______.
_____ ___ ____ ______ ____ ____ ___ __________ _________.
_____ ________ ___ __________ _______ ________ ________ _____ ______ __________ _________.
_____ __________ _________ __________ __________ ____ _______ ______ ______ _________ _________ __________.
____ ________ _________ _____ __________ _________ ____ ____ _____ ________.
________ ____ ____ ____ _______ _______ _______ _________ ________ __________.
_________ _____ ______ ___ ________ ___ ________.
______ _____ ______ ______ __________ _________ _________ _____ _________ ___ _________ _________.
_________ _____ ______ _______ _____ ______ ______ ___ ____ __________.
________ _____ _______ ______ ___ _______ ________ _____ ______ __________ _______ ____.
_______ ________ ___ ____ _____ __________.
_______ __________ _____ ____ ______ ____ ______ _______ ___ ________ ______.
________ __________ ____ ___ ______ _______ ________ __________ ________ ____.
________ ________ ___ __________ _____.
___ ___ _________ ____ ____ __________.
________ ________ ______ ________ ____ _______ ______ _____ ___.
___ ____ ___ ______ ____ ___ _____ _______ __________ ________ ______ _________.
________ _______ __________ ________ __________ _______ ____ _____ _________ _____.
__________ ____ ______ ____ ________ _____ ___ ______ __________ ____ ___ _________.
________ ______ _________ __________ _______.
__________ ______ __________ _________ __________ __________ ______.
_________ _________ ___ _______ __________ _____ _____.
_______ _____ ___ ______ _________ ______ _____ ___ __________.
_______ _______ ________ ____ __________.
_________ ___ _______ __________ ____ _______.
__________ _______ ____ ____ ____ __________ _________.
__________ ___ _____ _____ ___ _______ _________ _____ _____ ________ _____.
_____ __________ ________ __________ _______ _________.
__________ ___ _____ _____ ______ ________.
_________ ________ ______ ______ ________ ________ _________.
___ ______ __________ _______ ________ _______ __________ ______ ______.
_______ _____ _____ ______ ____ ___ _______.
_______ ______ ____ ______ ____ _____ __________ ______ ________ _______ __________ ________.
______ ____ _____ ______ _______ _________ ____ ______.
___ _________ ___ ________ ________ ________.
_____ ________ ___ ___ ____ ___ _____ ___ ____ ________.
_________ _____ _________ _____ _____ ____.
________ _________ ___ _________ _______.
___ _____ _______ _______ _______ _______ __________ ________ _______ ________ _________ _____.
_____ ___ _________ _________ _______.
_______ ____ __________ ______ ____ __________ ______ ____ ________ _____ ________ _________.
______ ______ _____ __________ _________.
___ ___ __________ __________ ________ ________ _________ _____.
___.
Skip in 10
मध्य युग में धातुओं का उपयोग मानव सभ्यता के आर्थिक, सामाजिक, सैन्य, धार्मिक तथा सांस्कृतिक विकास का महत्वपूर्ण आधार था। इस काल में धातुकर्म तकनीकों में उल्लेखनीय प्रगति हुई, जिससे कृषि, उद्योग, व्यापार, स्थापत्य तथा युद्ध प्रणाली में व्यापक परिवर्तन आए। विभिन्न क्षेत्रों जैसे यूरोप, पश्चिम एशिया, भारत तथा चीन में उपलब्ध प्राकृतिक संसाधनों और तकनीकी ज्ञान के अनुसार विभिन्न धातुओं का उपयोग अलग-अलग रूपों में विकसित हुआ। मध्यकालीन समाज में लौह, ताँबा, कांसा, सोना, चाँदी, सीसा, टिन तथा पारा जैसी धातुओं का व्यापक उपयोग किया जाता था। लौह (Iron) मध्य युग की सबसे महत्वपूर्ण धातु थी। इसका प्रयोग कृषि, युद्ध तथा निर्माण कार्यों में अत्यधिक होता था। लोहे से हल, फाल, दरांती, कुल्हाड़ी, फावड़ा, कुदाल, हथौड़ा तथा अन्य कृषि उपकरण बनाए जाते थे, जिससे कृषि उत्पादन में वृद्धि हुई। जंगलों की सफाई, नई भूमि का विकास तथा गहरी जुताई लोहे के औजारों के कारण संभव हुई। युद्ध के क्षेत्र में तलवार, भाला, ढाल, तीरों की नोक, कवच, हेलमेट तथा घोड़ों की नाल जैसी वस्तुएँ लोहे से बनाई जाती थीं। यूरोप में भारी कवचधारी घुड़सवारों का उदय लोहे की उन्नत धातुकर्म तकनीक का परिणाम था। भारत में भी उत्कृष्ट इस्पात तथा लोहे से निर्मित तलवारें विश्वभर में प्रसिद्ध थीं। लोहे का उपयोग भवनों के द्वार, ताले, कीलें, जंजीरें तथा पुलों के निर्माण में भी किया जाता था। इस्पात (Steel) लोहे का परिष्कृत रूप था, जिसका उपयोग विशेष रूप से उच्च गुणवत्ता वाले हथियारों और औजारों के निर्माण में होता था। मध्यकालीन भारत का वूट्ज़ इस्पात अपनी मजबूती, धार तथा लचीलेपन के लिए प्रसिद्ध था। पश्चिम एशिया की दमिश्क तलवारें इसी प्रकार के उत्कृष्ट इस्पात से निर्मित मानी जाती हैं। इस्पात से बने हथियार सैनिकों की युद्ध क्षमता को बढ़ाते थे तथा उनकी टिकाऊ प्रकृति उन्हें अत्यंत मूल्यवान बनाती
________ _____ ________ ________ _________ _____ ______ _________ _____ __________ __________ ___._____ _____ _____ ________ _______ __________ ______ _____.
____ __________ ____ _______ _________ _______ ___ ___ ____ ________ __________ ______.
______ __________ ______ __________ ____.
__________ ___ ______ _________ __________ _____.
________ ___ _________ _______ _____ _____ ___.
_____ _________ _______ ___ ________ __________ ______ _______ _______ _____ ____.
___ _____ _____ ______ ____ ______ __________ _______.
_______ _________ ______ _________ ________ _________ ____.
________ _______ __________ ___ ________ _________ _________ ________ _______ ___ ________ ____.
_____ ___ ___ _______ _________ _______ _____ _____.
____ ___ __________ _______ __________ _________ __________ _____ ______.
_______ _____ ______ ____ _________ _________ _____ _____ ___.
___ ________ _______ __________ __________ _________ ___ ________ ____ _______ ____.
_______ _____ ____ ____ ______ __________ ___ __________ ________ __________ ______.
__________ _________ _______ _____ ____ _________ ____ _____ _________ _______.
_____ _________ __________ _______ _____ ______ ___ ________ _____ _____ ________.
______ ___ _______ __________ ______ ______ _________ ________ ___ _____.
___ _______ _______ _____ _______ _____ __________ ________ __________ __________ ________.
_________ _______ __________ __________ _______ ____.
_____ __________ _______ ___ ____ ________.
__________ ___ __________ ____ _____ _________ ________ _________.
__________ _______ __________ _____ ___ _____.
_____ _________ _________ _______ ______ _____ ____ ______ ______ _______ _____.
___ ______ ________ _______ ____ _____ __________.
__________ ___ _______ _________ _______ __________ _______ ____ _________ _____ _______.
________ ____ _________ _______ _______ ___ _____ ___ _____.
____ ___ _______ ____ ____ ______ _____ _________ _______ ____ ________ __________.
_____ ______ __________ _______ ____ ______ _____ ____.
___ ______ ____ __________ __________ ____ _______ _______ ________ ____ __________.
______ ___ ________ ___ __________ ____ ______ ____ ____ _____ _____.
__________ ____ ________ ______ ___ __________.
_________ ________ ________ ______ _________.
________ _________ __________ _______ _______ ______ ____ ________ ____ _______ ____ ______.
_________ ___ _________ __________ ________ ________ ______ ________ _______.
___ ____ __________ ________ _____.
_____ ___ ___ ____ _______ ______ _______ ____ ____.
_________ _______ _______ ________ ________ __________ _____ ________ ____ ______.
_______ ____ _______ ________ _________ ___ ___ ________ __________ ________ _____.
___ ________ _________ _________ _______ _______ _____ _________ ________ ___ ________ __________.
__________ ___ ____ ___ _____ ___ ______ ________ _______.
_______ _______ _________ _______ _________ ________ __________ _______.
___ ______ _________ _____ __________ _____ _________ __________ _________ __________ ____.
_______ _______ _________ _________ ______ _____ __________ ________ ___ _____.
_________ _____ ____ ________ ________ ____ _____ _______.
_______ __________ ____ _______ __________.
______ ____ ________ _________ _________ _______ _______ ___.
___ __________ ________ ________ _________ __________.
_______ _________ ________ ____ __________ _____ ___ ____.
_______ ______ ____ __________ ________ ___ __________.
_______ _______ ________ _______ _________.
______ _________ _____ ____ _____.
_____ __________ ___ ______ _________ __________ _______ _________.
___ _______ ____ _________ ________ ___ _________ ________ _____.
____ ____ _______ ______ ______.
__________ _______ _______ ____ ____ ________ _____ _____ _______ __________ _____ ______.
___ ________ ___ ___ _______ ____ _______ _________ __________ __________ ______.
___ ____ _____ _________ ________ ____ ____ ________ _____ ___ __________.
____ ________ _____ _________ ____ ________ ____ ____ ____.
______ __________ ___ _______ _____ ________ ___.
________ _________ _______ _____ ___ ____ __________ _____.
_______ _______ ____ _____ __________ ___.
______ _____ ______ ________ __________ _____.
________ __________ ______ ____ ___ _________.
________ ______ ______ __________ __________ ____ ________.
__________ ________ __________ ______ ________ ___ ___ ___.
_____ __________ ______ _______ ____ ________ ________ _______ _______ _____ _________ _____.
__________ _____ ____ ____ ________ __________ _______ ____ _________.
_________ __________ ______ __________ __________ ______ __________ ____ ______ _________ ___ ____.
____ _____ ________ ______ _______ ________ ______.
_____ ___ ____ ______ ____ ____ ___ __________ _________.
_____ ________ ___ __________ _______ ________ ________ _____ ______ __________ _________.
_____ __________ _________ __________ __________ ____ _______ ______ ______ _________ _________ __________.
____ ________ _________ _____ __________ _________ ____ ____ _____ ________.
________ ____ ____ ____ _______ _______ _______ _________ ________ __________.
_________ _____ ______ ___ ________ ___ ________.
______ _____ ______ ______ __________ _________ _________ _____ _________ ___ _________ _________.
_________ _____ ______ _______ _____ ______ ______ ___ ____ __________.
________ _____ _______ ______ ___ _______ ________ _____ ______ __________ _______ ____.
_______ ________ ___ ____ _____ __________.
_______ __________ _____ ____ ______ ____ ______ _______ ___ ________ ______.
________ __________ ____ ___ ______ _______ ________ __________ ________ ____.
________ ________ ___ __________ _____.
___ ___ _________ ____ ____ __________.
________ ________ ______ ________ ____ _______ ______ _____ ___.
___ ____ ___ ______ ____ ___ _____ _______ __________ ________ ______ _________.
________ _______ __________ ________ __________ _______ ____ _____ _________ _____.
__________ ____ ______ ____ ________ _____ ___ ______ __________ ____ ___ _________.
________ ______ _________ __________ _______.
__________ ______ __________ _________ __________ __________ ______.
_________ _________ ___ _______ __________ _____ _____.
_______ _____ ___ ______ _________ ______ _____ ___ __________.
_______ _______ ________ ____ __________.
_________ ___ _______ __________ ____ _______.
__________ _______ ____ ____ ____ __________ _________.
__________ ___ _____ _____ ___ _______ _________ _____ _____ ________ _____.
_____ __________ ________ __________ _______ _________.
__________ ___ _____ _____ ______ ________.
_________ ________ ______ ______ ________ ________ _________.
___ ______ __________ _______ ________ _______ __________ ______ ______.
_______ _____ _____ ______ ____ ___ _______.
_______ ______ ____ ______ ____ _____ __________ ______ ________ _______ __________ ________.
______ ____ _____ ______ _______ _________ ____ ______.
___ _________ ___ ________ ________ ________.
_____ ________ ___ ___ ____ ___ _____ ___ ____ ________.
_________ _____ _________ _____ _____ ____.
________ _________ ___ _________ _______.
___ _____ _______ _______ _______ _______ __________ ________ _______ ________ _________ _____.
_____ ___ _________ _________ _______.
_______ ____ __________ ______ ____ __________ ______ ____ ________ _____ ________ _________.
______ ______ _____ __________ _________.
___ ___ __________ __________ ________ ________ _________ _____.
___.
IGNOU ACADEMY
Your IGNOU journey, made easier.
- Solved Assignments
- Study Notes
- Guess Papers
- Question Papers
Continue Reading — It's Free
Sign in with Google to unlock more of this answer.
✓ Free access
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
Quick Google sign-in. No separate registration form.