Question
पुराणकालीन सभ्यता और संस्कृति पर प्रकाश डालें।
Answer :
Word Count : 1278
_______ _______ __________ ___ _______ ___ _____ _______ _____ ________ ___.
__________ ____ ____ __________ ___ _____ ___ ____.
___ ________ _____ _________ ______.
___ ______ _____ ________ ______.
_________ _____ _________ ______ __________ ______ _________ ______ ________ _______.
_________ _______ _____ ____ _____ ________ ______ ____.
____ _________ __________ ________ ______.
________ ________ _________ _______ ____ _________ ____ ______ ______ ____ _________ _________.
_____ ___ _____ ___ ___ __________.
_________ _________ ________ ______ _____ _____.
_______ _____ ____ ______ __________ _______ ____.
___ _________ _______ __________ ____ _______.
__________ _______ _______ _______ _________.
________ ______ __________ _______ _______ ___ ___.
__________ _________ ____ __________ ____ __________ _______ ________ _______ _______ _________.
_____ _________ __________ ___ ______ ______ ________ _______ _______.
___ __________ ______ _______ __________ ___ _________ _____.
_____ ____ __________ __________ ____.
_____ _____ _________ ____ __________ _________ _____ ___ _____ _________.
________ _____ _____ ______ _____ __________ ____ ___.
___ ____ _______ ___ ______ _____ __________.
______ _______ ________ ____ ______ ___ ___ ___ ________ _________.
_________ _______ ________ _____ ______ __________ __________.
____ ____ ________ __________ _______ _____ _____ ________ ____ _____ _____ _________.
______ _____ ________ _____ __________ __________ ____ _________ ________ ______ __________ _______.
___ _________ ____ ______ ___ ___ ____ ________.
______ _____ _______ ___ ________.
____ ___ _________ _____ _____ ____ ______ ______ ___ ______.
___ ________ _________ ________ ____ _______ ___ __________ _________ _____ _____.
__________ _________ _________ _______ ______ ____ ________ _________ _______ ___ ____.
_____ ________ ___ ______ ______ _____ _______ ______ ________ ____ _________ ____.
________ ____ __________ ________ _______ ________ _______ _____ ______.
_____ ________ ______ ______ _______ ________ ____ _____ ___.
_______ ___ _________ ___ ___ ____.
____ ________ ____ _________ ________ ____ ________ _______ _______.
_______ _____ _________ ______ __________ __________.
__________ ___ _________ ___ ______ _________.
_________ __________ ______ _______ _____.
_______ ___ _______ ___ _______ ____ _________ _____ ___ ________ _____.
__________ ____ ________ _______ ________ _______ ________ _____ _____ _________ __________ ______.
_______ _______ ___ _____ ____ ____ _______ ____ _______.
______ _____ ___ ____ ___ _________ ________ ________ ___ ____ ____.
________ ___ _______ __________ _________ _____ ________ ______ ___ _________ ______ _________.
_____ ________ _______ ________ _____ ___ _________ _________ _____ __________.
_______ _________ __________ ________ ______ _______ ____ _________ __________ ______ _____.
___ ______ __________ ____ __________ _______.
_________ _______ _______ ___ ____ _______ _________ _________ _____.
____ ____ ___ _____ _______ ____ _______ ____ ______.
_______ _______ _____ ________ ________ ____ ________ ____ _____ ________.
______ ______ __________ _______ _________ ____ ____ ________ _______ ____.
______ _____ ________ ________ _____ _______ _________ ______ ________ _________.
_________ _______ _________ _____ _______ __________.
_____ ___ ____ __________ __________ ____ ___ _________.
___ ___ _________ ___ ____ ____ ____ _________ ____ _______ __________.
_____ __________ ________ ____ _____ ____ _______ _______ _________ __________ ____.
___ __________ _________ _______ ____ ______ _______.
______ _________ ___ _________ ________ ____ ________ __________ _______ _________ ___ __________.
______ _______ ___ ______ ___ ________ _____ __________.
_____ _______ _____ ___ _______ ____ __________.
___ _____ ________ _____ ___ _______ __________ ____ _____ __________.
_______ ___ ___ _____ __________ ____ _____ ________ ______ _____ ____.
_______ _____ ____ __________ _______.
_____ ________ ______ ____ ________.
____ _______ ____ ________ ___ __________ ______.
_________ ________ _______ _________ ____ _____ ____ _________ ____ __________ _______.
___ ____ ___ ______ ____ _______ _______ ______ ____ ____ _____.
____ __________ _____ ___ __________ ______ _______ __________ _____ _______ __________ __________.
_______ __________ ____ _______ __________ _________ ____ ____ ___ _________.
_____ _________ ____ ______ ____ ______ ___ _______ __________.
________ ________ _________ _______ ___ ___ ______.
_____ ___ ______ _________ ____ ___ ___ __________ _____ _________.
_______ __________ ___ _________ ______ _______ _______ ______ ______.
__________ _______ ________ ____ ____ ___.
____ ________ _______ ________ _____ ________ ___ ___ ________.
___ ________ ___ __________ ___ ____ ___ _________ _________ _________.
______ _____ ___ ________ _________.
___ __________ ______ _________ ______ ______ __________ _____ _________ _________ ____ ________.
____ _____ ________ ______ _______ ________ ______.
____ ______ ___ ______ ________ ___ ___ _______ _____ ___.
______ ______ ______ ________ _________.
_____ ____ _____ ________ _______ ____ ______ __________ __________ ________.
__________ _________ ______ _______ ______ _________ _________.
_________ __________ _________ ___ ___ _________ ______.
__________ __________ ________ _________ ____ _____ ___ ____ ____ __________ __________ ______.
______ ________ _______ _______ ________ ________ ________ ____ _____ ____.
______ _________ ________ ___ ________ _____ ______ _________ ________ _____ _____.
________ ______ ____ _________ __________ ___ ____ ___ ________ _____ __________ __________.
_______ _____ _________ ____ ___ __________ __________.
________ _______ ____ _________ _____ ________ _______ __________.
______ _________ _____ ________ ______ __________ ___ _______.
______ _____ _______ ____ ______ ___.
_______ ______ ______ _______ __________ ________ __________ ________ __________ _____ __________ ____.
_______ ____ ______ ______ ________ ______ _________ _____ _____.
___ ____ _______ ____ ________ ___ ___.
_______ __________ ________ ___ __________ ______ ________ __________ _________ ___.
____ _________ ____ _______ ____ ______ __________ ____.
_______ _____ ______ ____ ____ ___ ____ ________ ____ _________.
______ _______ _____ ____ _______ _______ _______ ____.
_____ ___ ______ ________ ______ _____ _____.
____ _________ _________ ________ _________ ________ ___ _______.
__________ ______ _____ _______ ________ _____ ________ _____ ___.
__________ ___ ________ _______ ____ _____.
___ ____ ___ ___ ___ _____ ______ ___ _____ ____.
_________ ________ ________ ___ _____ _______ ___ ______ ______ ________.
_______ ______ ___ _____ __________ ___ _________ _________ ____ ___.
________ ______ __________ ______ _____ _________ ____ ________.
_________ _____ __________ _______ ___ ______ _________ ___ ________ _________.
_________ ____ _____ ___ ____ _______ _______.
________ ______ ___ ______ ____ _______.
____ ________ ______ ________ ___ _____ _____ ______.
__________ ________ ______ ____ __________ ______ ________ _______.
_____ ___ __________ _________ ____ ___ ____ ____ ___.
_______ ______ ____ __________ ________ ______ _____ ________ _____ _________ _________ ____.
___ __________ _____ ________ ____ _________.
___ ____ ________ ________ ______.
_________ _____ ________ ________ __________ _________ __________ ___ _________ ______.
______ ______ _________.
Skip in 10
पुराणकालीन सभ्यता और संस्कृति पर प्रकाश पुराणकालीन सभ्यता और संस्कृति भारतीय सांस्कृतिक विकास की एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण कड़ी है, जो वैदिक युग के पश्चात प्रारम्भ होती है और भारतीय धार्मिक, सामाजिक, नैतिक एवं दार्शनिक मूल्यों का व्यापक विकास प्रस्तुत करती है। पुराणों का साहित्य भारत की प्राचीनतम सांस्कृतिक परंपरा को संरक्षित करने वाला प्रमुख माध्यम है। पुराण न केवल धार्मिक आख्यान हैं, बल्कि वे समाज की जीवन शैली, परंपराओं, मान्यताओं, रीति-रिवाजों, शिल्पकला, वास्तुकला, संगीत, नृत्य, आचार-विचार आदि के गहन विवरण प्रस्तुत करते हैं। पुराणों की संख्या 18 मानी जाती है, जिन्हें 'महापुराण' कहा गया है। इनके अतिरिक्त 'उपपुराणों' की संख्या भी 18 मानी गई है। ये ग्रंथ मुख्यतः संस्कृत भाषा में रचित हैं, परंतु समय के साथ इनका अनुवाद अनेक भाषाओं में हुआ, जिससे ये जनसामान्य में व्यापक रूप से प्रचलित हुए। पुराणों की विशेषता यह है कि ये श्रुति साहित्य के बजाय स्मृति साहित्य की श्रेणी में आते हैं और इनमें ऐतिहासिकता, मिथक, धर्म, खगोलशास्त्र, भूगोल, तत्त्वमीमांसा, कर्मकांड, वर्णाश्रम धर्म, लोकाचार, स्त्रियों की भूमिका, राजनीति, शासन व्यवस्था, जीवन मूल्य आदि का सुंदर समन्वय है। धार्मिक जीवन पुराणकालीन संस्कृति में धार्मिक जीवन अत्यंत समृद्ध और विस्तृत था। इस काल में त्रिदेव - ब्रह्मा, विष्णु और शिव की पूजा अत्यधिक प्रचलित हुई। विष्णु के विभिन्न अवतारों – जैसे राम, कृष्ण, वराह, नृसिंह आदि – की कथाएँ पुराणों में विस्तार से मिलती हैं, जिनसे धर्म और नैतिकता का संदेश प्रसारित होता है। शिव को 'महादेव' के रूप में प्रतिष्ठा मिली और उनके अनेक रूपों जैसे नटराज, रूद्र, अर्धनारीश्वर आदि की उपासना होने लगी। ब्रह्मा को सृष्टिकर्ता माना गया, परंतु उनकी पूजा सीमित रही। इस काल में भक्ति मार्ग का विशेष
____ ______ ______ ______ _________ ___ __________ _________._______ _______ __________ ___ _______ ___ _____ _______ _____ ________ ___.
__________ ____ ____ __________ ___ _____ ___ ____.
___ ________ _____ _________ ______.
___ ______ _____ ________ ______.
_________ _____ _________ ______ __________ ______ _________ ______ ________ _______.
_________ _______ _____ ____ _____ ________ ______ ____.
____ _________ __________ ________ ______.
________ ________ _________ _______ ____ _________ ____ ______ ______ ____ _________ _________.
_____ ___ _____ ___ ___ __________.
_________ _________ ________ ______ _____ _____.
_______ _____ ____ ______ __________ _______ ____.
___ _________ _______ __________ ____ _______.
__________ _______ _______ _______ _________.
________ ______ __________ _______ _______ ___ ___.
__________ _________ ____ __________ ____ __________ _______ ________ _______ _______ _________.
_____ _________ __________ ___ ______ ______ ________ _______ _______.
___ __________ ______ _______ __________ ___ _________ _____.
_____ ____ __________ __________ ____.
_____ _____ _________ ____ __________ _________ _____ ___ _____ _________.
________ _____ _____ ______ _____ __________ ____ ___.
___ ____ _______ ___ ______ _____ __________.
______ _______ ________ ____ ______ ___ ___ ___ ________ _________.
_________ _______ ________ _____ ______ __________ __________.
____ ____ ________ __________ _______ _____ _____ ________ ____ _____ _____ _________.
______ _____ ________ _____ __________ __________ ____ _________ ________ ______ __________ _______.
___ _________ ____ ______ ___ ___ ____ ________.
______ _____ _______ ___ ________.
____ ___ _________ _____ _____ ____ ______ ______ ___ ______.
___ ________ _________ ________ ____ _______ ___ __________ _________ _____ _____.
__________ _________ _________ _______ ______ ____ ________ _________ _______ ___ ____.
_____ ________ ___ ______ ______ _____ _______ ______ ________ ____ _________ ____.
________ ____ __________ ________ _______ ________ _______ _____ ______.
_____ ________ ______ ______ _______ ________ ____ _____ ___.
_______ ___ _________ ___ ___ ____.
____ ________ ____ _________ ________ ____ ________ _______ _______.
_______ _____ _________ ______ __________ __________.
__________ ___ _________ ___ ______ _________.
_________ __________ ______ _______ _____.
_______ ___ _______ ___ _______ ____ _________ _____ ___ ________ _____.
__________ ____ ________ _______ ________ _______ ________ _____ _____ _________ __________ ______.
_______ _______ ___ _____ ____ ____ _______ ____ _______.
______ _____ ___ ____ ___ _________ ________ ________ ___ ____ ____.
________ ___ _______ __________ _________ _____ ________ ______ ___ _________ ______ _________.
_____ ________ _______ ________ _____ ___ _________ _________ _____ __________.
_______ _________ __________ ________ ______ _______ ____ _________ __________ ______ _____.
___ ______ __________ ____ __________ _______.
_________ _______ _______ ___ ____ _______ _________ _________ _____.
____ ____ ___ _____ _______ ____ _______ ____ ______.
_______ _______ _____ ________ ________ ____ ________ ____ _____ ________.
______ ______ __________ _______ _________ ____ ____ ________ _______ ____.
______ _____ ________ ________ _____ _______ _________ ______ ________ _________.
_________ _______ _________ _____ _______ __________.
_____ ___ ____ __________ __________ ____ ___ _________.
___ ___ _________ ___ ____ ____ ____ _________ ____ _______ __________.
_____ __________ ________ ____ _____ ____ _______ _______ _________ __________ ____.
___ __________ _________ _______ ____ ______ _______.
______ _________ ___ _________ ________ ____ ________ __________ _______ _________ ___ __________.
______ _______ ___ ______ ___ ________ _____ __________.
_____ _______ _____ ___ _______ ____ __________.
___ _____ ________ _____ ___ _______ __________ ____ _____ __________.
_______ ___ ___ _____ __________ ____ _____ ________ ______ _____ ____.
_______ _____ ____ __________ _______.
_____ ________ ______ ____ ________.
____ _______ ____ ________ ___ __________ ______.
_________ ________ _______ _________ ____ _____ ____ _________ ____ __________ _______.
___ ____ ___ ______ ____ _______ _______ ______ ____ ____ _____.
____ __________ _____ ___ __________ ______ _______ __________ _____ _______ __________ __________.
_______ __________ ____ _______ __________ _________ ____ ____ ___ _________.
_____ _________ ____ ______ ____ ______ ___ _______ __________.
________ ________ _________ _______ ___ ___ ______.
_____ ___ ______ _________ ____ ___ ___ __________ _____ _________.
_______ __________ ___ _________ ______ _______ _______ ______ ______.
__________ _______ ________ ____ ____ ___.
____ ________ _______ ________ _____ ________ ___ ___ ________.
___ ________ ___ __________ ___ ____ ___ _________ _________ _________.
______ _____ ___ ________ _________.
___ __________ ______ _________ ______ ______ __________ _____ _________ _________ ____ ________.
____ _____ ________ ______ _______ ________ ______.
____ ______ ___ ______ ________ ___ ___ _______ _____ ___.
______ ______ ______ ________ _________.
_____ ____ _____ ________ _______ ____ ______ __________ __________ ________.
__________ _________ ______ _______ ______ _________ _________.
_________ __________ _________ ___ ___ _________ ______.
__________ __________ ________ _________ ____ _____ ___ ____ ____ __________ __________ ______.
______ ________ _______ _______ ________ ________ ________ ____ _____ ____.
______ _________ ________ ___ ________ _____ ______ _________ ________ _____ _____.
________ ______ ____ _________ __________ ___ ____ ___ ________ _____ __________ __________.
_______ _____ _________ ____ ___ __________ __________.
________ _______ ____ _________ _____ ________ _______ __________.
______ _________ _____ ________ ______ __________ ___ _______.
______ _____ _______ ____ ______ ___.
_______ ______ ______ _______ __________ ________ __________ ________ __________ _____ __________ ____.
_______ ____ ______ ______ ________ ______ _________ _____ _____.
___ ____ _______ ____ ________ ___ ___.
_______ __________ ________ ___ __________ ______ ________ __________ _________ ___.
____ _________ ____ _______ ____ ______ __________ ____.
_______ _____ ______ ____ ____ ___ ____ ________ ____ _________.
______ _______ _____ ____ _______ _______ _______ ____.
_____ ___ ______ ________ ______ _____ _____.
____ _________ _________ ________ _________ ________ ___ _______.
__________ ______ _____ _______ ________ _____ ________ _____ ___.
__________ ___ ________ _______ ____ _____.
___ ____ ___ ___ ___ _____ ______ ___ _____ ____.
_________ ________ ________ ___ _____ _______ ___ ______ ______ ________.
_______ ______ ___ _____ __________ ___ _________ _________ ____ ___.
________ ______ __________ ______ _____ _________ ____ ________.
_________ _____ __________ _______ ___ ______ _________ ___ ________ _________.
_________ ____ _____ ___ ____ _______ _______.
________ ______ ___ ______ ____ _______.
____ ________ ______ ________ ___ _____ _____ ______.
__________ ________ ______ ____ __________ ______ ________ _______.
_____ ___ __________ _________ ____ ___ ____ ____ ___.
_______ ______ ____ __________ ________ ______ _____ ________ _____ _________ _________ ____.
___ __________ _____ ________ ____ _________.
___ ____ ________ ________ ______.
_________ _____ ________ ________ __________ _________ __________ ___ _________ ______.
______ ______ _________.
IGNOU ACADEMY
Your IGNOU journey, made easier.
- Solved Assignments
- Study Notes
- Guess Papers
- Question Papers
Continue Reading — It's Free
Sign in with Google to unlock more of this answer.
✓ Free access
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
✓ Unlock up to 60% of the answer
✓ No payment required
Quick Google sign-in. No separate registration form.